Giữa nhịp sống sôi động của tuyến đường Bến Vân Đồn (phường Vĩnh Hội, TP.HCM), chạy dọc theo kênh Bến Nghé, vẫn còn một công trình kiến trúc cổ kính mang dấu ấn thời gian hơn một thế kỷ. Ẩn mình sau hàng cây xanh và cánh cổng sắt đơn sơ, căn biệt thự mang số 243 nổi bật với màu trắng kiểu Pháp đặc trưng. Trên nóc công trình vẫn còn dòng chữ “Liên Thành”, dấu hiệu nhận diện của một thương hiệu nước mắm lâu đời bậc nhất Việt Nam.

Căn biệt thự này từng là trụ sở chính của hãng nước mắm Liên Thành, thương hiệu được thành lập từ năm 1906 tại Phan Thiết, đến nay đã hơn 120 năm tồn tại và được xem là một trong những thương hiệu nước mắm lâu đời nhất Việt Nam vẫn còn duy trì hoạt động.

Biệt thự Pháp cổ và thương hiệu nước mắm lâu đời 

Công trình tại 243 Bến Vân Đồn được xây dựng theo phong cách kiến trúc tân cổ điển Pháp, đặc trưng bởi hệ thống cột vuông chắc khỏe, ban công trang trí lan can lục bình, cửa gỗ lá sách và các chi tiết trang trí mềm mại mang tính thẩm mỹ cao. Tường gạch dày hơn 40cm, kiểu kết cấu phổ biến của các công trình thương mại, nhà ở đầu thế kỷ XX, giúp công trình thích ứng với khí hậu và môi trường ven kênh.

Mặt tiền biệt thự hướng thẳng ra kênh Bến Nghé, thuận lợi cho việc vận chuyển hàng hóa bằng đường thủy. Phía sau công trình kết nối với hệ thống hẻm nhỏ, tạo điều kiện cho việc tập kết và phân phối hàng hóa vào nội đô.

Dù đã trải qua nhiều lần trùng tu, đặc biệt vào năm 2021, công trình vẫn giữ được dáng dấp nguyên bản của một cơ sở thương mại kết hợp điều hành kinh doanh đầu thế kỷ XX. Xung quanh biệt thự vẫn còn những chi tiết mang tính biểu tượng, trong đó nổi bật là hình tượng voi trắng đặt trên đầu cột, gợi nhắc dấu ấn nhận diện thương hiệu từ thuở ban đầu. 

Lịch sử của công trình gắn liền với thương hiệu nước mắm Liên Thành, được thành lập năm 1906 tại Phan Thiết trong bối cảnh phong trào Duy Tân lan rộng dưới ảnh hưởng của các chí sĩ yêu nước như Phan Chu Trinh.

Khác với mô hình kinh doanh thuần túy, Liên Thành được xây dựng như một hệ sinh thái gồm sản xuất, giáo dục và truyền bá tư tưởng. Tổ chức này hình thành ba bộ phận gồm giáo dục, xuất bản và hoạt động thương mại nước mắm.  Trong đó hoạt động kinh doanh được sử dụng để nuôi dưỡng các hoạt động xã hội và khai mở dân trí. 

Từ một cơ sở nhỏ ở Phan Thiết, Liên Thành nhanh chóng mở rộng sản xuất đến Mũi Né, Phan Rí, Hội An và nhiều khu vực ven biển miền Trung. Đến khoảng năm 1917, hệ thống bắt đầu chuyển tổng cuộc vào Sài Gòn - Chợ Lớn, nơi giữ vai trò trung tâm kinh tế lớn nhất Nam Kỳ thời bấy giờ.

Ban đầu đặt tại khu Chợ Lớn, đến năm 1918 doanh nghiệp mua đất tại làng Vĩnh Hội, khu vực ven kênh Bến Nghé. Đây là vị trí chiến lược giúp kết nối trực tiếp với sông Sài Gòn, thuận tiện cho giao thương đường thủy. Đến năm 1922, trụ sở chính chính thức được xây dựng tại đây, hình thành một trong những trung tâm phân phối nước mắm lớn nhất Sài Gòn đầu thế kỷ XX.

Gắn với phong trào yêu nước đầu thế kỷ XX

Không dừng lại ở vai trò thương mại, Liên Thành còn được biết đến như một tổ chức mang tinh thần yêu nước mạnh mẽ. Doanh nghiệp từng tài trợ cho Dục Thanh Học Hiệu từ năm 1907 đến 1911, góp phần mở mang dân trí và đào tạo thế hệ thanh niên yêu nước trong giai đoạn đầu thế kỷ XX.

Nhiều tư liệu lịch sử cũng ghi nhận sự liên hệ giữa hệ thống Liên Thành và những nhân vật tham gia các hoạt động cải cách, trong đó có giai đoạn liên quan đến hành trình hoạt động của Nguyễn Tất Thành trước khi ra đi tìm đường cứu nước. Những nhân vật như Trương Gia Mô, Hồ Tá Bang… từng tham gia hỗ trợ các hoạt động giáo dục và phong trào duy tân tại khu vực Sài Gòn - Chợ Lớn.

Sau năm 1975, công trình được công nhận là cơ sở có liên quan đến phong trào cách mạng. Đến năm 1979, doanh nghiệp chuyển sang mô hình quốc doanh, nhưng vẫn giữ nguyên tên gọi Liên Thành theo nguyện vọng của các thế hệ sáng lập. Đến năm 2001, Liên Thành tiến hành cổ phần hóa và tiếp tục phát triển thương hiệu nước mắm truyền thống, đồng thời duy trì giá trị cốt lõi gắn với di sản lịch sử.

Hiện nay, căn biệt thự 243 Bến Vân Đồn không chỉ là trụ sở làm việc mà còn là không gian lưu giữ lịch sử thương hiệu Liên Thành. Bên trong công trình có khu trưng bày quá trình hình thành và phát triển của doanh nghiệp, cùng gian thờ trang trọng dành cho 6 vị sáng lập là Nguyễn Trọng Lội, Nguyễn Quý Anh, Hồ Tá Bang, Nguyễn Hiệt Chi, Trần Lệ Chất và Ngô Văn Nhượng

Gian thờ này vẫn được duy trì hương khói mỗi ngày, trở thành một điểm nhấn đặc biệt hiếm thấy trong môi trường doanh nghiệp hiện đại, thể hiện sự trân trọng đối với lịch sử hình thành thương hiệu và các bậc tiền nhân.

Từ một cơ sở sản xuất nước mắm ven kênh, nơi đây từng là trung tâm giao thương quan trọng của Sài Gòn đầu thế kỷ XX, đồng thời mang trong mình dấu ấn của một giai đoạn mà kinh tế, giáo dục và tinh thần yêu nước gắn bó chặt chẽ với nhau.