Nằm giữa địa hình núi non hiểm trở của Trung Á, dự án thủy điện Rogun được kỳ vọng trở thành công trình thủy điện lớn nhất khu vực, góp phần giảm tình trạng thiếu điện tại Tajikistan và thúc đẩy kết nối năng lượng xuyên biên giới.

Tajikistan là quốc gia không giáp biển ở Trung Á, có diện tích khoảng 143.100km², tiếp giáp Afghanistan, Trung Quốc, Kyrgyzstan và Uzbekistan. Địa hình phần lớn là núi cao khiến việc phát triển hạ tầng và bảo đảm nguồn cung năng lượng trở thành những thách thức lớn đối với quốc gia này.

Trong bối cảnh đó, thủy điện Rogun xây dựng ở thượng nguồn sông Vakhsh thuộc dãy núi Pamir, được xem là một trong những dự án hạ tầng năng lượng quan trọng nhất của Tajikistan. 

Được biết, ý tưởng xây dựng thủy điện Rogun có từ những năm 1950-1960 và dự kiến triển khai vào năm 1980 nhưng sau đó bị đình trệ. Năm 2008, Tajikistan tái khởi động dự án. Tháng 7/2014, dự án hoàn thành đánh giá tác động môi trường và xã hội, tạo cơ sở cho các bước triển khai tiếp theo. 

Theo thiết kế, dự án này có con đập cao tới 335m, gấp 2 đập Tam Hiệp của Trung Quốc (cao 185m), vượt đập Nurek ở Tajikistan (300m) để trở thành đập thủy điện cao nhất thế giới. Nhà máy được trang bị 6 tổ máy, công suất lắp đặt mỗi tổ là 630 MW (tương đương với 3 nhà máy điện hạt nhân).

Do quy mô lớn và điều kiện địa hình phức tạp, công trình được xây dựng theo từng giai đoạn, cho phép đưa một phần tổ máy vào vận hành trong khi các hạng mục còn lại tiếp tục được hoàn thiện.

Năm 2018, 2019, 2 tổ máy đầu tiên được đưa vào hoạt động. Thống kê của cơ quan năng lượng Tajikistan, năm 2024, 2 tổ máy đã sản xuất khoảng 1,22 tỷ kWh điện, chiếm 5,5% tổng sản lượng điện của cả nước.

Hiện tại, công trình vẫn đang tiếp tục được xây dựng. Tính tới tháng 8/2026, chiều cao của đập đã vượt mốc 190m, sẽ tiếp tục hoàn thiện để đạt mốc cuối cùng là 335m. Việc nâng đập cho phép mực nước hồ chứa tiếp tục dâng lên, tạo điều kiện cải thiện khả năng phát điện của 2 tổ máy đang hoạt động. 

Theo tính toán, sau khi đưa vào hoạt động cả 6 tổ máy, nhà máy thủy điện Rogun có thể cung cấp hơn 14 tỷ kWh điện mỗi năm. Đây được đánh giá sẽ trở thành trụ cột của hệ thống điện quốc gia, cung cấp nguồn năng lượng có giá cả phải chăng, ổn định và bền vững cho khoảng 10 triệu người dân. 

Đồng thời, góp phần giảm tình trạng thiếu điện thường xuyên vào mùa đông, thời điểm nhu cầu năng lượng tăng cao. Ngoài ra, một phần sản lượng điện có thể được xuất khẩu sang các nước láng giềng như Afghanistan và Pakistan. Trong khi đó, hồ chứa của Rogun sẽ đóng vai trò hỗ trợ điều tiết dòng chảy, giảm một phần nguy cơ lũ lụt và bổ sung nguồn nước cho tưới tiêu, sinh hoạt. 

Bên cạnh đó, quy mô khổng lồ của dự án Rogun kéo theo nhu cầu nhân lực lớn. Theo ước tính của Ngân hàng Thế giới (World Bank), công trình có thể tạo ra hơn 30.000 việc làm trong nhiều lĩnh vực, từ kỹ sư, chuyên gia địa chất, công nhân xây dựng, vận hành máy móc hạng nặng đến vận tải, cung ứng vật liệu và hậu cần. Dự án cũng có sự tham gia của nhiều chuyên gia và doanh nghiệp quốc tế.

Tuy nhiên, chi phí để hoàn thiện công trình vẫn là thách thức lớn. World Bank từng ước tính Tajikistan cần huy động thêm khoảng 6,29 tỷ USD để hoàn thành nhà máy thủy điện Rogun. Riêng tổ chức này đã cam kết gói tài trợ trị giá 650 triệu USD, trong đó khoản 300 triệu USD được phê duyệt vào tháng 6/2026 nhằm hỗ trợ xây dựng các hạng mục dân dụng, lắp đặt thiết bị phát điện, bảo đảm an toàn công trình và triển khai công tác tái định cư.

Ngoài World Bank, nhiều tổ chức tài chính quốc tế cũng tham gia hoặc bày tỏ ý định tài trợ dự án, gồm Ngân hàng Phát triển châu Á (ADB), Ngân hàng Đầu tư Cơ sở hạ tầng châu Á (AIIB), Ngân hàng Đầu tư châu Âu (EIB), Ngân hàng Phát triển Hồi giáo và một số quỹ đầu tư tại Trung Đông.

Bên cạnh những lợi ích kinh tế, siêu dự án này cũng đặt ra thách thức lớn về an sinh xã hội. Theo World Bank, hơn 50.000 người dự kiến phải di dời khi hồ chứa dần tích nước. Các hộ dân bị ảnh hưởng sẽ được hỗ trợ xây dựng nhà ở mới, bố trí đất, khôi phục sinh kế, đồng thời đầu tư trường học, cơ sở y tế và hạ tầng thiết yếu tại các khu tái định cư...

Với quy mô lớn, thời gian xây dựng kéo dài và tác động vượt ra ngoài biên giới quốc gia, Rogun không chỉ là dự án phát điện của Tajikistan mà còn là một mắt xích trong nỗ lực tăng cường kết nối năng lượng ở Trung Á. Hiệu quả lâu dài của công trình sẽ phụ thuộc vào tiến độ hoàn thiện, khả năng vận hành an toàn và việc phối hợp khai thác nguồn nước trong khu vực.