Vừa là trường học, vừa là di tích lịch sử

Thành lập năm 1896, Trường THPT chuyên Quốc học Huế (hay còn gọi là Trường Quốc học) là một trong những ngôi trường có lịch sử lâu đời tại Việt Nam. Hơn 1 thế kỷ qua, ngôi trường bên sông Hương gắn với nhiều dấu mốc lịch sử, là nơi Chủ tịch Hồ Chí Minh từng học tập và cũng là nơi đào tạo nhiều thế hệ học sinh đạt thành tích nổi bật trong nước, quốc tế.

Trường Quốc học được thành lập trong bối cảnh giáo dục Việt Nam đứng trước những thay đổi lớn, khi tư tưởng và mô hình giáo dục phương Tây ngày càng có ảnh hưởng.

Dưới triều vua Thành Thái, triều đình Nguyễn nhận thấy những hạn chế của phương thức giáo dục dựa chủ yếu vào Nho học và chủ trương mở rộng việc giảng dạy các môn học phương Tây. Sau khi bàn định với Hội đồng Cơ mật, vua Thành Thái ban hành chỉ dụ thành lập Trường Quốc học. Ngày 23/10/1896, tức ngày 17 tháng 9 năm Thành Thái thứ 8, chỉ dụ được ban hành, xác định việc phát triển giáo dục là phương tiện mở mang tri thức và đào tạo nhân tài.

Theo chủ trương này, triều đình chịu trách nhiệm về chi phí xây dựng trường, trang thiết bị, nhà ở cho giáo sư, học bổng học sinh và lương bổng của toàn bộ nhân sự. Gần 1 tháng sau, ngày 18/11/1896, Phủ Toàn quyền Đông Dương ban hành Nghị định số 1639 về việc thành lập tại Huế một trường học do Chính phủ An Nam đảm trách, mang tên Quốc học. Tên trường được ghi bằng chữ Hán là 國學 và tiếng Pháp là Collège National.

Sự ra đời của Quốc học gắn với 2 mục tiêu. Chính quyền Pháp hướng tới đào tạo nhân sự có trình độ phục vụ bộ máy cai trị tại địa phương. Trong khi đó, triều đình Nguyễn đặt mục tiêu đào tạo những người có kiến thức cổ, kim, Đông, Tây để phục vụ đất nước và đáp ứng yêu cầu công vụ.

Do là trường học của quốc gia, giáo sư và học sinh Quốc học được tuyển chọn chặt chẽ.

Sau hơn 1 thế kỷ tồn tại, Trường THPT chuyên Quốc học Huế vẫn lưu giữ nhiều nét kiến trúc cổ kính. Các công trình trong khuôn viên trường mang phong cách châu Âu, nổi bật với những dãy nhà màu đỏ nằm giữa không gian nhiều cây xanh bên sông Hương.

Cổng trường có hình dáng như một tháp chuông, kết hợp mái ngói và các chi tiết trang trí. Bên trong là sân trường rộng, tượng Chủ tịch Hồ Chí Minh được đặt ở vị trí trang trọng. Các dãy phòng học được kết nối bằng những hành lang có mái che.

Khuôn viên trường còn có thư viện, sân bóng rổ, bãi cỏ và những hàng ghế đá gắn với nhiều thế hệ học sinh.

Không gian kiến trúc đặc trưng của trường cũng được lựa chọn làm bối cảnh cho một số chương trình truyền hình và sản phẩm âm nhạc, trong đó có “2 Ngày 1 Đêm” và MV “Chúng Ta Của Hiện Tại” của Sơn Tùng M-TP.

Với những giá trị lịch sử, văn hóa và kiến trúc, Trường Quốc học được Bộ Văn hóa Thông tin công nhận là Di tích Lịch sử văn hóa cấp Quốc gia ngày 26/3/1990. Ngày 31/12/2020, Thủ tướng Chính phủ ký quyết định xếp hạng Trường Quốc học là Di tích cấp quốc gia đặc biệt.

Đây cũng là trường học duy nhất tại Việt Nam tính tới thời điểm hiện tại được công nhận là Di tích cấp quốc gia đặc biệt.

Đào tạo nhiều nhân tài cho đất nước

Không chỉ nổi danh nhờ những dấu ấn lịch sử, THPT chuyên Quốc học Huế còn là nơi đào tạo ra nhiều thế hệ nhân tài cho đất nước. Tiêu biểu nhất trong số cựu học sinh trưởng thành từ ngôi trường này chính là chàng thanh niên Nguyễn Tất Thành (tức Chủ tịch Hồ Chí Minh).

Năm 1908, chàng trai Nguyễn Tất Thành khi đó là một trong những học sinh giỏi của Trường tiểu học Pháp - Việt Đông Ba, thi vượt cấp vào học tại Quốc học. Người theo học tại trường từ năm 1908 đến năm 1909.

Trong thời gian học tại Quốc học, cậu học sinh Nguyễn Tất Thành được tiếp xúc với sách báo Pháp và những người thầy có tư tưởng tiến bộ, trong đó có các nhà giáo yêu nước Hoàng Thông, Lê Văn Miến. Những trải nghiệm trong thời gian ở Huế diễn ra trong giai đoạn quan trọng đối với quá trình hình thành nhận thức, tư tưởng của người thanh niên Nguyễn Tất Thành.

Sau khi rời mái trường Quốc học Huế, Nguyễn Tất Thành tiếp tục hành trình vào Nam rồi ra đi tìm đường cứu nước. Từ một học sinh giàu lòng yêu nước tại Trường Quốc học, Người đã trở thành lãnh tụ vĩ đại của dân tộc Việt Nam, là Danh nhân văn hóa kiệt xuất được UNESCO công nhận.

Ngoài Chủ tịch Hồ Chí Minh, Quốc học Huế còn là nơi học tập của nhiều nhân vật nổi tiếng trong các lĩnh vực khoa học, văn học và nghệ thuật như bác sĩ Đặng Văn Ngữ, nhà sử học Đào Duy Anh, các nhà thơ Xuân Diệu, Huy Cận, Lưu Trọng Lư, Tế Hanh, Tố Hữu, nhạc sĩ Trần Hoàn, nhạc sĩ Phạm Tuyên...

Tiếp nối truyền thống vẻ vang từ lịch sử, Trường THPT chuyên Quốc học Huế hôm nay là một trong những trường THPT có chất lượng đào tạo nổi bật tại khu vực miền Trung. Học sinh của trường nhiều năm đạt giải trong các kỳ thi học sinh giỏi quốc gia, huy chương tại các kỳ Olympic quốc tế và khu vực châu Á - Thái Bình Dương.

Từ sau năm 1975 đến nay, học sinh Quốc học Huế đạt gần 20 huy chương tại các kỳ Olympic quốc tế và khu vực châu Á - Thái Bình Dương. Một trong những học sinh tiêu biểu của trường là Lê Bá Khánh Trình. Năm 1979, ông giành điểm tuyệt đối 40/40 tại kỳ thi Olympic Toán quốc tế.

Bên cạnh các kỳ thi học thuật, học sinh Quốc học Huế cũng để lại dấu ấn tại chương trình “Đường lên đỉnh Olympia”. Tính đến năm 2025, trường có 8 học sinh góp mặt tại trận chung kết năm của chương trình. Đây là trường có số lần góp mặt tại trận chung kết năm nhiều nhất cả nước.

Trong số đó, 3 học sinh từng giành vòng nguyệt quế chung kết năm gồm Hồ Ngọc Hân, Hồ Đắc Thanh Chương và Võ Quang Phú Đức.

Ngoài thành tích học tập, học sinh Quốc học Huế còn tham gia nhiều hoạt động ngoại khóa. Nhà trường tạo điều kiện để học sinh tham gia các chương trình, hoạt động ngoài giờ học, qua đó có thêm những trải nghiệm bên cạnh việc học tập.

Sau 130 năm kể từ ngày thành lập, Trường THPT chuyên Quốc học Huế tiếp tục duy trì hoạt động giáo dục trong không gian mang dấu ấn lịch sử, đồng thời ghi dấu qua thành tích của nhiều thế hệ học sinh trong các kỳ thi và sân chơi trí tuệ.