Thượng tướng Trần Sâm sinh ngày 5/4/1918 tại làng Duân Kinh, xã Hải Xuân, huyện Hải Lăng cũ, tỉnh Quảng Trị, trong một gia đình nông dân, thợ thủ công hiếu học, nền nếp. Tên khai sinh của ông là Trần Hầu, con cụ Trần Tước và cụ Lê Thị Cun.

Trước năm 1945, ông hoạt động cách mạng với các bí danh Trần Bá, Trần Sam. Năm 1945, do trùng tên với một cán bộ khác, ông được tổ chức gợi ý đổi tên thành Trần Sâm, cái tên gắn bó với ông suốt cuộc đời hoạt động cách mạng.

Giác ngộ cách mạng từ phong trào học sinh, năm 1938, khi mới 20 tuổi, ông được kết nạp vào Đảng Cộng sản, làm nhiệm vụ giao liên bí mật, vận chuyển tài liệu và đưa đón cán bộ trên tuyến đường sắt từ miền Trung vào Sài Gòn.

Năm 1939, do bị phản bội, ông bị thực dân Pháp bắt giữ. Dù bị tra tấn dã man, thậm chí bị treo lên xà nhà, người thanh niên 21 tuổi vẫn giữ vững khí tiết. Tại phiên tòa ở Nha Trang, ông đanh thép tố cáo chế độ thực dân áp bức, khẳng định ý chí cách mạng kiên định. Tòa án thực dân kết án ông 5 năm tù giam và đày đến nhà lao Buôn Ma Thuột.

Năm 1943, mãn hạn tù và bị quản thúc tại quê nhà, ông nhanh chóng tìm cách nối lại liên lạc, tiếp tục hoạt động bí mật, xây dựng cơ sở cách mạng. Những năm tháng trong lao tù đã tôi luyện bản lĩnh và cung cấp cho ông thêm kinh nghiệm trong công tác vận động quần chúng.

Tháng 8/1945, ông tham gia lãnh đạo giành chính quyền tại Quảng Trị. Khi Ủy ban Kháng chiến tỉnh được thành lập, ông được cử làm Ủy viên. Ngày 23/8/1945, Chi đội Giải phóng quân Thiện Thuật được thành lập, sau đổi tên thành Trung đoàn 95. Đầu năm 1946, ông giữ chức Chính ủy Trung đoàn 95, cùng Trung đoàn trưởng Hùng Việt chỉ huy chiến đấu bảo vệ Quảng Trị.

Năm 1948, ông được điều động vào Thừa Thiên, giữ chức Trung đoàn trưởng Trung đoàn 101, đồng thời tham gia Thường vụ Tỉnh ủy Thừa Thiên. Trên cương vị chỉ huy, ông trực tiếp tổ chức, chỉ đạo nhiều trận đánh quan trọng.

Tháng 10/1949, Mặt trận Bình Trị Thiên - Trung Lào được thành lập, ông Trần Sâm giữ chức Phó Tư lệnh. Tháng 12/1950, khi mới 32 tuổi, ông được bổ nhiệm làm Tư lệnh kiêm Chính ủy Liên khu 4. Những trọng trách được giao cho ông là sự ghi nhận đối với năng lực tổ chức, chỉ huy và kinh nghiệm thực tiễn của một cán bộ quân sự trưởng thành trong chiến đấu.

Năm 1953, ông được điều động lên Việt Bắc, giữ chức Cục trưởng Cục Quân lực thuộc Bộ Tổng Tham mưu. Trong Chiến dịch Điện Biên Phủ năm 1954, ông đảm nhiệm Cục trưởng Cục Quân lực kiêm Trưởng ban Quân lực Mặt trận tại Sở chỉ huy Mường Phăng, cùng Đại tướng Võ Nguyên Giáp và các cán bộ chỉ huy tham gia phục vụ cuộc tiến công tập đoàn cứ điểm Điện Biên Phủ.

Trong 56 ngày đêm chiến đấu, ông trực tiếp tham gia tổ chức, điều phối, duy trì và bổ sung quân số cho các đơn vị, góp phần bảo đảm lực lượng cho chiến dịch đi đến thắng lợi. Chiến thắng Điện Biên Phủ đã trở thành mốc son chói lọi trong lịch sử đấu tranh giải phóng dân tộc.

Sau năm 1954, ông tiếp tục đóng góp vào công cuộc xây dựng quân đội thời bình, giúp Tổng Tham mưu trưởng Văn Tiến Dũng soạn thảo Đề án xây dựng lực lượng quân đội giai đoạn 1955-1960. Năm 1957, ông giữ chức Phó Chủ nhiệm Tổng cục Hậu cần.

Đầu năm 1960, ông được Chủ tịch Hồ Chí Minh bổ nhiệm làm Phó Tổng Tham mưu trưởng Quân đội nhân dân Việt Nam. Ông chỉ đạo xây dựng lực lượng, tổ chức biên chế, bảo đảm vũ khí, trang bị kỹ thuật cho các quân chủng, binh chủng và lực lượng vũ trang, đồng thời đáp ứng yêu cầu chiến đấu tại miền Nam và chiến trường Lào.

Sau hơn 2 năm làm Phó Tổng Tham mưu trưởng, ông được bổ nhiệm Thứ trưởng Bộ Quốc phòng kiêm Chủ nhiệm Tổng cục Hậu cần, Bí thư Đảng ủy Tổng cục Hậu cần. Dưới sự chỉ đạo của Quân ủy Trung ương và Bộ Quốc phòng, ngành hậu cần chủ động khai thác nguồn viện trợ của Liên Xô, Trung Quốc và các nước anh em, xây dựng dự trữ về vũ khí, đạn dược, hơn 7.000 xe vận tải, xăng dầu, lương thực và trang thiết bị y tế, đồng thời củng cố hệ thống kho tàng.

Tháng 8/1963, Tổng cục Hậu cần được giao phụ trách Đoàn 559. Dưới sự chỉ đạo của Quân ủy Trung ương và Bộ Quốc phòng, tuyến vận tải Trường Sơn chuyển mạnh sang vận chuyển cơ giới. Đến năm 1965, Đoàn 559 phát triển thành lực lượng tương đương cấp quân khu, lấy vận tải ô tô làm trung tâm, tổ chức theo hình thức binh chủng hợp thành, tạo bước phát triển quan trọng trong bảo đảm chi viện cho chiến trường miền Nam.

Cuối năm 1965, ông trở lại cương vị Thứ trưởng Bộ Quốc phòng kiêm Phó Tổng Tham mưu trưởng, trực tiếp phụ trách nhiều cơ quan chiến lược của Bộ Tổng Tham mưu, trong đó có Cục Quân lực, Cục Đối ngoại, Cục Quản lý giáo dục và Phòng Chính trị. Ông đồng thời chỉ đạo nghiên cứu kỹ thuật quân sự, động viên lực lượng và công tác đối ngoại; nhiều lần tham gia các đoàn đàm phán, ký kết các hiệp định viện trợ kinh tế, quân sự với Liên Xô, Trung Quốc và các nước anh em, góp phần tăng cường nguồn lực cho cuộc kháng chiến.

Thượng tướng Trần Sâm được đồng đội nhớ đến là một nhà quân sự có tầm nhìn toàn diện, am hiểu sâu sắc về tổ chức lực lượng cũng như tính năng kỹ thuật, chiến thuật của vũ khí, khí tài. Ông có tác phong làm việc nghiêm túc, chặt chẽ, tuân thủ nguyên tắc, đồng thời có khả năng nhìn nhận và giải quyết vấn đề trên nhiều lĩnh vực, từ chỉ huy chiến đấu, xây dựng lực lượng đến hậu cần, kỹ thuật và đối ngoại quân sự.

Phía sau vẻ ngoài cương nghị là một con người giản dị, khiêm tốn, thanh liêm, giàu tình cảm và sâu sát với cán bộ, chiến sĩ. Dù đảm nhiệm nhiều trọng trách, ông vẫn giữ tinh thần ham học hỏi, yêu thích thể thao, sống gần gũi với đồng chí, đồng đội.

Trải qua hơn 70 năm hoạt động cách mạng, Thượng tướng Trần Sâm đã có nhiều đóng góp quan trọng cho sự nghiệp cách mạng của Đảng và dân tộc. Với những cống hiến đó, ông được Đảng, Nhà nước trao tặng Huân chương Hồ Chí Minh, Huy hiệu 70 năm tuổi Đảng và nhiều phần thưởng cao quý khác.

Thượng tướng Trần Sâm từ trần ngày 13/8/2009 tại Bệnh viện Quân y 175, Bộ Quốc phòng. Cuộc đời và sự nghiệp của ông là tấm gương về lòng trung thành với Đảng, tận tụy với nhân dân, ý chí kiên cường và tinh thần trách nhiệm cao trước Tổ quốc. Những cống hiến của ông góp phần làm nên truyền thống vẻ vang của Quân đội nhân dân Việt Nam, để lại dấu ấn sâu đậm trong lịch sử xây dựng, chiến đấu và trưởng thành của Quân đội.

Bài viết sử dụng thông tin tham khảo từ các nguồn:

- Vị tướng tài năng, đức độ - người cán bộ liêm chính - Báo Quân đội Nhân dân

- Thượng tướng Trần Sâm - Con người và sự nghiệp - Báo Quân khu Bốn