Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch vừa ban hành Quyết định số 2918/QĐ-BVHTTDL và Quyết định số 2919/QĐ-BVHTTDL, xếp hạng Di tích Quốc gia đối với Di tích lịch sử Vũng Đục và Di tích khảo cổ Thiên Long Uyển, bãi cọc Yên Đức trên địa bàn TP. Quảng Ninh.

Trong đó, Di tích lịch sử Vũng Đục nằm tại phường Cẩm Phả, gắn với những hy sinh của các chiến sĩ cách mạng và người dân yêu nước trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp. Theo hồ sơ di tích, trong những năm 1946-1949, thực dân Pháp từng sử dụng khu vực này làm nơi tra tấn, dìm nhiều chiến sĩ cách mạng và người yêu nước xuống biển. Hàng chục người đã anh dũng hy sinh tại đây.

Trước khi được công nhận Di tích Quốc gia, Khu di tích và danh thắng Vũng Đục đã được xếp hạng di tích lịch sử cấp tỉnh vào năm 1999. Việc tiếp tục được xếp hạng ở cấp quốc gia ghi nhận giá trị lịch sử của địa điểm gắn với một giai đoạn đấu tranh cách mạng trên vùng đất mỏ.

Di tích khảo cổ Thiên Long Uyển và bãi cọc Yên Đức tọa lạc tại phường Hoàng Quế. Những phát hiện khảo cổ tại đây cho thấy khu vực này còn lưu giữ dấu tích cư trú và kiến trúc của cư dân thuộc văn hóa Đông Sơn, có niên đại hơn 2.000 năm, lâu đời hơn nhiều so với những cọc gỗ gắn liền với chiến thắng Bạch Đằng năm 1288.

Năm 2013, trong quá trình đào ao, người dân địa phương phát hiện một bãi cọc gỗ gần sông Đá Bạc. Đây là dòng sông kết hợp với sông Giá tạo thành sông Bạch Đằng lịch sử. Phát hiện này mở ra hướng nghiên cứu về những dấu tích khảo cổ tại khu vực Đức Sơn, nơi có di tích Thiên Long Uyển.

Cuối năm 2020 và đầu năm 2021, các nhà khoa học thuộc Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội, phối hợp với Đại học Hạ Long và Bảo tàng Quảng Ninh tiến hành khai quật trên diện tích gần 300m² tại khu vực di tích. Qua đó, đoàn nghiên cứu phát hiện thêm 11 cột gỗ lớn, trong đó cột có đường kính lớn nhất lên tới 40cm, cùng nhiều cọc nhỏ và dấu tích cọc gỗ.

Theo thông tin do Báo Quảng Ninh đăng tải ngày 23/01/2021, nhiều cột gỗ được phát hiện là gỗ sến, có phần đáy phẳng và được cắm theo phương pháp động lắc. Căn cứ vào vị trí phân bố của các cột, cọc gỗ, các nhà khoa học đặt giả thuyết đây là bộ phận của một công trình kiến trúc quy mô lớn. Kết quả xét nghiệm carbon phóng xạ C14 xác định niên đại các cọc gỗ vào khoảng thế kỷ IV-III trước Công nguyên, thuộc Văn hóa Đông Sơn.

Trước đó, năm 2017, các nhà khảo cổ học thuộc Viện Khảo cổ học cũng tiến hành khai quật tại khu vực Đầm Lải, nằm cách địa điểm trên một khoảng khá xa nhưng vẫn thuộc vùng đầm bãi phía trong tuyến đê ven sông Đá Bạc. Những cọc gỗ tìm thấy tại đây có đặc điểm khác với hệ thống cọc liên quan đến trận chiến Bạch Đằng năm 1288.

Điểm đáng chú ý là trên thân nhiều cọc gỗ có các mộng hình chữ nhật, được đục gần đầu cọc hoặc cách đầu cọc khoảng 16-20cm. Kết quả xét nghiệm C14 cho thấy số cọc này cũng có niên đại khoảng thế kỷ IV-III trước Công nguyên, thuộc Văn hóa Đông Sơn. Những kết quả nghiên cứu góp phần xác định khu vực Đức Sơn còn lưu giữ các dấu tích khảo cổ có niên đại sớm hơn nhiều so với những cọc gỗ gắn với chiến thắng Bạch Đằng năm 1288.

Bên cạnh các dấu tích thời Đông Sơn, khu vực Thiên Long Uyển còn lưu giữ những tư liệu liên quan đến thời Trần. Theo Báo Quảng Ninh, tại thôn Đức Sơn, các nhà khoa học từng phát hiện bia Tam Bảo địa được khắc trực tiếp vào vách núi. Nội dung bia ghi niên đại Thiệu Phong thứ 8, tức năm 1348, dưới triều vua Trần Dụ Tông. Bia đề cập việc công chúa Bảo Hoàn và chồng là Trần Khắc Chung cúng dường Trang Ma Liệu làm của Tam Bảo, đồng thời ghi lại việc nhà vua từng đến nơi này, đổi tên Trang Ma Liệu thành Thiên Liêu Sơn và đổi tên ngôi chùa tại đây thành chùa Sùng Nhân.

Cách bia Tam Bảo địa khoảng 100m là địa điểm khắc ba chữ Hán Thiên Long Uyển trên núi Thiên Liêu. Tên gọi này có nghĩa là Vườn Nghìn Rồng. Khu vực còn dấu tích hang động, vị trí quan sát và các công trình kiến trúc cổ. Một số nhà nghiên cứu đặt giả thuyết nơi đây từng là địa điểm hai vua Trần là Trần Thánh Tông và Trần Nhân Tông đặt đại bản doanh chỉ huy trận Bạch Đằng năm 1288. Tuy nhiên, đây vẫn là vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu, làm rõ thông qua các tư liệu lịch sử và khảo cổ học.

Với việc bổ sung 2 di tích vừa được xếp hạng, Quảng Ninh hiện có 59 Di tích Quốc gia, trong đó có 8 Di tích Quốc gia đặc biệt. Các địa điểm được công nhận thuộc hai loại hình di tích khác nhau, một bên ghi dấu sự hy sinh của những người tham gia đấu tranh cách mạng, một bên lưu giữ các dấu tích khảo cổ và tư liệu lịch sử qua nhiều thời kỳ.