Tháng 10/2026, việc Khu di tích Cổ Loa được Trung tâm Di sản Thế giới UNESCO đưa vào Danh sách đề cử dự kiến Di sản thế giới đã thu hút sự quan tâm của công chúng. Đây được xem là bước tiến mới trong quá trình hướng tới mục tiêu được UNESCO ghi danh, đồng thời góp phần khẳng định những giá trị nổi bật về lịch sử, văn hóa và khảo cổ của di tích.

Cột mốc này cũng tạo thêm động lực để đẩy mạnh công tác nghiên cứu, bảo tồn và phát huy giá trị di sản, qua đó đưa hình ảnh Cổ Loa đến gần hơn với công chúng trong nước và bạn bè quốc tế.

Trước đó, từ tháng 8/2026, Hà Nội đã từng bước triển khai các nhiệm vụ xây dựng hồ sơ khoa học Khu di tích Cổ Loa, làm cơ sở đề nghị UNESCO ghi danh di tích vào Danh mục Di sản thế giới.

Di tích Cổ Loa thuộc địa phận xã Đông Anh, TP. Hà Nội. Theo thống kê, khu vực này hiện có khoảng 60 di tích, trong đó 7 di tích được xếp hạng cấp quốc gia. Các di tích thuộc nhiều loại hình khác nhau như kiến trúc nghệ thuật, lịch sử, cách mạng và khảo cổ học.

Nổi bật trong quần thể là Thành Cổ Loa - tòa thành có niên đại cổ nhất Việt Nam. Công trình được xây dựng vào thế kỷ III trước Công nguyên, gắn với vai trò kinh đô của nhà nước Âu Lạc. Không chỉ mang giá trị lịch sử, nơi đây còn gắn liền với nhiều truyền thuyết quen thuộc trong văn hóa dân gian Việt Nam như chuyện An Dương Vương xây thành, nỏ thần Kim Quy hay mối tình bi thương giữa Mỵ Châu và Trọng Thủy. Qua nhiều thế hệ, hình ảnh tòa thành cổ cùng những nhân vật lịch sử được huyền thoại hóa đã trở thành một phần ký ức văn hóa của người Việt.

Thành Cổ Loa có diện tích gần 46ha, được cấu tạo bởi 3 vòng thành khép kín gồm thành Nội, thành Trung và thành Ngoại, với tổng chiều dài khoảng 15,82km. Công trình được đắp bằng đất, tận dụng địa hình tự nhiên, kết nối các gò đống và dải đất cao ven sông. Hệ thống hào nước bao quanh thành có sự liên thông với sông Hoàng. Trên mặt thành còn có những ụ đất nhô ra phía ngoài, gọi là hỏa hồi; một số vị trí được bố trí cửa thành và miếu thờ thần.

Với cấu trúc 3 vòng thành có hình dáng gần giống đường xoắn ốc, công trình còn được biết đến với tên gọi Loa Thành. Đây cũng là nét kiến trúc đặc trưng làm nên sự độc đáo của di tích Cổ Loa.

Thành Cổ Loa dưới thời An Dương Vương không chỉ là kinh đô của nước Âu Lạc mà còn đảm nhiệm vai trò trung tâm quân sự và đô thị sản xuất, giao thương. Hệ thống các vòng thành khép kín tạo nên một công trình phòng thủ quy mô lớn, đồng thời bảo vệ nhà vua, triều đình và kinh đô.

Cổ Loa là trung tâm sản xuất thủ công nghiệp, nổi bật với các khu vực luyện kim, đúc đồng có quy mô và tính chuyên môn hóa cao. Hoạt động giao thương cũng phát triển thông qua hệ thống đường thủy, tập trung tại khu vực Đầm Cả, Vườn Thuyền, Ao Mắm và chợ Sa - khu chợ được cho là đã hình thành từ thời An Dương Vương và vẫn duy trì hoạt động đến ngày nay.

Về quân sự, điểm đặc biệt của Thành Cổ Loa nằm ở cách tổ chức phòng thủ kết hợp giữa địa hình tự nhiên và công trình nhân tạo. Các vòng thành kiên cố, hào nước rộng cùng hệ thống ụ, lũy tạo thành thế phòng thủ vững chắc. Đặc biệt, hệ thống hào liên thông giúp thủy binh và bộ binh phối hợp linh hoạt trong quá trình tác chiến, thể hiện tư duy quân sự và khả năng sáng tạo của người Việt cổ trong công cuộc bảo vệ đất nước.

Bên cạnh Thành Cổ Loa, khu di tích còn có nhiều công trình mang giá trị lịch sử, kiến trúc và văn hóa đặc sắc.

Đền Thượng (đền thờ An Dương Vương) nằm trên khu đất rộng 19.138,6m2. Đền nổi bật với đôi rồng đá mang phong cách nghệ thuật thời Lê mạt tại lối lên cửa giữa. Công trình có kiến trúc truyền thống gồm tiền tế, trung đường và hậu cung. 

Bên trong đặt tượng An Dương Vương bằng đồng, nặng khoảng 200kg, đúc năm 1897. Đền hiện lưu giữ 5 tấm bia đá và 53 hiện vật có giá trị. Qua các đợt khai quật khảo cổ giai đoạn 2004-2007, các nhà nghiên cứu còn phát hiện hệ thống lò đúc mũi tên đồng cùng nhiều hiện vật liên quan.

Đình Cổ Loa (Ngự Triều Di Quy) là ngôi đình có mặt bằng hình chữ Đinh, gồm đại đình và hậu cung. Công trình gồm 5 gian, 2 chái, kết cấu khung gỗ, mái lợp ngói mũi hài. Các họa tiết trang trí mang phong cách nghệ thuật thế kỷ XVIII. Nơi đây hiện lưu giữ 17 hiện vật có giá trị lịch sử, văn hóa và khoa học.

Am Mỵ Châu hay còn gọi am Bà Chúa là công trình nằm trên khu đất rộng 925,4m2, có bố cục kiến trúc tiền Nhất, hậu Đinh, gồm tiền tế, trung đường và hậu cung. Am gắn với truyền thuyết về công chúa Mỵ Châu.

Chùa Cổ Loa (Bảo Sơn tự) được xây dựng khoảng đầu thế kỷ XVII, chùa có kiến trúc nội Công, ngoại Quốc, gồm nhiều hạng mục như tiền đường, thượng điện, hậu cung, gác chuông, tháp mộ và nhà Tổ. Hiện chùa còn lưu giữ 132 hiện vật có giá trị lịch sử, văn hóa và khoa học.

Theo các chuyên gia, Cổ Loa không đơn thuần là một công trình quân sự hay đô thị cổ mà còn là không gian quyền lực được tổ chức quy mô lớn, kết hợp hài hòa giữa hệ thống thành lũy, thủy hệ, khu dân cư, sản xuất và môi trường tự nhiên. Dưới góc độ xây dựng hồ sơ đề cử UNESCO, giá trị nổi bật của Cổ Loa còn nằm ở những đóng góp trong việc tìm hiểu quá trình hình thành các nhà nước sơ khai, cách tổ chức không gian quyền lực và khả năng thích ứng của con người với điều kiện tự nhiên. 

Những dấu tích khảo cổ tại đây phản ánh sự phát triển của nhà nước sơ kỳ trên nền tảng văn hóa Đông Sơn, với sự hội tụ của kỹ thuật luyện kim, nông nghiệp lúa nước, giao thông đường thủy, kỹ thuật quân sự và tổ chức xã hội. Vì vậy, Cổ Loa không chỉ có ý nghĩa đối với lịch sử Việt Nam mà còn góp phần làm sáng tỏ tiến trình hình thành các nhà nước sơ kỳ ở Đông Nam Á.

Việc nghiên cứu, bảo tồn và phát huy những giá trị này không chỉ góp phần gìn giữ một di sản tiêu biểu của dân tộc mà còn mở rộng cơ hội để Cổ Loa được giới thiệu rộng rãi hơn với cộng đồng quốc tế. Đây cũng là cơ sở quan trọng để hướng tới mục tiêu đưa Cổ Loa trở thành Di sản thế giới, qua đó khẳng định vị trí của di sản Việt Nam trong kho tàng văn hóa nhân loại.