Trong một bài đăng trên mạng xã hội X, tỷ phú Elon Musk đã đưa ra một tuyên bố gây chú ý khi cho rằng việc giữ tiền phòng thân cho tương lai xa là điều hoàn toàn vô nghĩa. Đánh giá về dòng trạng thái này, trang tin First Post nhận định đây không chỉ là phát ngôn bộc phát, mà ẩn chứa một luận điểm kinh tế lớn đã được vị tỷ phú theo đuổi nhiều lần: AI và robot tự hành sẽ làm đảo lộn căn bản phương thức vận hành của toàn bộ nền kinh tế, qua đó trực tiếp tước bỏ vai trò then chốt của dòng tiền. 

Viễn cảnh kinh tế này từng được nhà sáng lập Tesla mổ xẻ cặn kẽ trong buổi thảo luận cùng ông Peter Diamandis, Chủ tịch điều hành Quỹ XPrize, diễn ra hồi đầu năm nay. Musk phân tích rằng các hệ thống trí tuệ nhân tạo và lực lượng lao động máy móc ngày càng hoàn thiện sẽ tạo ra một khối lượng sản phẩm lẫn dịch vụ khổng lồ. Khi máy móc thay thế gần như toàn bộ, sự đóng góp từ sức lao động của con người sẽ không còn là yếu tố bắt buộc đối với hầu hết các hoạt động kinh tế.

Trong kịch bản tự động hóa toàn diện, các dây chuyền nhà máy cùng robot làm việc liên tục không ngừng nghỉ sẽ đẩy sản lượng lên đỉnh điểm, đồng thời cắt giảm tối đa chi phí nhân lực. Nguồn cung bùng nổ sẽ kéo giá thành hàng hóa và dịch vụ lao dốc, thậm chí tiến sát về con số 0 ở một số lĩnh vực then chốt. Sự thay đổi này sẽ làm sụp đổ mối quan hệ cung - cầu truyền thống vốn gắn chặt giữa việc làm, thu nhập và tiêu dùng.

Từ phân tích đó, ông Musk nhận định đến một mốc thời gian cụ thể trong tương lai, tiền tệ sẽ không còn giữ bất kỳ tầm quan trọng nào. Nhận định này mang màu sắc đối lập khá lớn khi cá nhân ông đang là người nắm giữ khối tài sản ước tính khoảng 868 tỷ USD, theo thống kê từ Forbes.

Trong chính buổi đối thoại kể trên, ông Diamandis đã chỉ ra nghịch lý thú vị này: Elon Musk có thể sẽ tiếp tục giàu thêm đúng vào giai đoạn mà tiền bạc bắt đầu mất dần giá trị thực tế. Khi đối diện với câu hỏi về sự trớ trêu này, vị tỷ phú người Mỹ đã gật đầu đồng thuận với nhận định "Đúng, gần như là vậy".

Tuy nhiên, giới quan sát nhận định vẫn tồn tại một khoảng cách rất lớn từ bài toán nâng cao năng suất bằng máy móc đến việc hình thành một nền kinh tế hoàn toàn vắng bóng đồng tiền. Những bài toán căn cơ về tài nguyên thiên nhiên, năng lượng tiêu thụ, quỹ đất và cơ hội tiếp cận công nghệ vẫn là những biến số phải được đưa vào hạch toán chi tiết. Tầm nhìn của Elon Musk cũng đang bỏ ngỏ các dấu hỏi quan trọng: ai sẽ là người sở hữu hệ thống máy móc đó, và thành quả từ nền sản xuất tự động sẽ được phân chia cho xã hội như thế nào.

Dù vẽ nên viễn cảnh màu hồng nơi con người chỉ đi làm nếu có nhu cầu tự nguyện, ông Musk cũng thẳng thắn nhìn nhận giai đoạn chuyển dịch này có thể kéo theo những khủng hoảng kinh tế nghiêm trọng.

Để giải quyết vấn đề, ông đề xuất chính phủ các nước áp dụng mô hình "thu nhập cao phổ quát". Theo đó, nhà nước sẽ trực tiếp cấp phát dòng tiền đến từng công dân qua các gói trợ cấp, bảo đảm người dân vẫn duy trì được năng lực tiếp cận sản phẩm và dịch vụ khi máy móc dần chiếm chỗ con người tại nơi làm việc.

Hồi tháng 4, vị tỷ phú tiếp tục nhấn mạnh trên nền tảng X rằng việc Chính phủ Mỹ phát séc trợ cấp thu nhập cao phổ quát là phương án tốt nhất để đối phó với làn sóng mất việc diện rộng do công nghệ. Ông phân tích thêm, tốc độ tạo ra hàng hóa và dịch vụ từ hệ thống tự động sẽ vượt xa tốc độ gia tăng của lượng tiền cung ứng ra thị trường, do đó những khoản chi trả khổng lồ từ ngân sách sẽ không làm bùng phát nguy cơ lạm phát hay đội giá tiêu dùng.

Dẫu vậy, đề xuất này vẫn vấp phải nghi vấn khi Elon Musk chưa làm rõ nguồn tiền thực tế để chính quyền chi trả đến từ đâu, hạn mức mỗi người dân được nhận là bao nhiêu và làm thế nào để đảm bảo tính công bằng khi phân phối.

Tầm nhìn của vị tỷ phú chưa dừng lại ở đó. Trong một chương trình podcast phát sóng gần đây, ông còn đưa ra dự báo xa hơn về một nền kinh tế liên hành tinh được thúc đẩy bởi sự kết hợp giữa robot và kỹ thuật du hành vũ trụ. Ở môi trường đó, ông tin rằng tiền sẽ không còn bất kỳ giá trị sử dụng nào và các đơn vị tiền tệ truyền thống sẽ hoàn toàn biến mất.

Theo ghi nhận từ trang Business Insider, góc nhìn về sự thay đổi mang tính cách mạng từ AI không chỉ đến từ riêng Elon Musk mà còn nhận được sự chia sẻ từ nhiều gương mặt lãnh đạo công nghệ. Đồng sáng lập Microsoft Bill Gates cũng từng dự báo AI sẽ mở ra thời kỳ thặng dư của cải thực sự khi máy móc tự động có thể đảm nhiệm từ xây dựng công trình, sản xuất nông nghiệp cho tới trực tiếp phẫu thuật y khoa. Dù vậy, tỷ phú Bill Gates cũng đưa ra lời cảnh báo rằng hai thập kỷ sắp tới có thể là khoảng thời gian chứng kiến nhiều biến động chưa từng có trong lịch sử nhân loại.

Ở chiều ngược lại, trang First Post nhấn mạnh các tuyên bố của Elon Musk hiện tại mới dừng ở mức viễn cảnh giả định, hoàn toàn không phải là tín hiệu cho thấy các quy tắc tài chính cá nhân truyền thống đã hết hạn sử dụng.

Cùng quan điểm thận trọng, Business Insider cho biết sau khi tham vấn ý kiến từ 7 chuyên gia đầu ngành trong lĩnh vực tài chính cá nhân và AI, tất cả đều đồng thuận khuyến nghị người dân vẫn phải duy trì thói quen tiết kiệm để chuẩn bị cho giai đoạn nghỉ hưu, bởi không có gì đảm bảo kịch bản của Elon Musk sẽ trở thành hiện thực trong tương lai.