Thuế cao, thẻ vàng và MMPA – bài toán sống còn của xuất khẩu thủy sản Việt Nam

Gần đây, Liên minh châu Âu (EU) đã nới lỏng một số rào cản kỹ thuật đối với thủy sản Việt Nam, mở ra dư địa tăng trưởng đáng kể cho mặt hàng tôm và cá tra. Việc Anh chính thức gia nhập Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP) cũng tạo điều kiện đa dạng hóa kênh xuất khẩu và thúc đẩy tiêu thụ sản phẩm chế biến có giá trị cao. Trong khi đó, thị trường Trung Quốc vẫn duy trì nhu cầu ổn định đối với các sản phẩm tươi sống, cao cấp phục vụ khối nhà hàng – khách sạn (HORECA), góp phần giữ đà tăng cho xuất khẩu vào những tháng cuối năm.

VASEP dự báo quý IV/2025, xuất khẩu thủy sản có thể giảm mạnh, đạt khoảng 2,19 tỷ USD, thấp hơn hơn 22% so với cùng kỳ năm trước. Nguyên nhân chủ yếu do Hoa Kỳ áp thuế đối ứng 20% và nguy cơ đánh thuế chống bán phá giá cao đối với tôm Việt Nam. Hai mặt hàng chủ lực là tôm và cá tra được dự báo giảm tốc, trong khi cá ngừ, mực và bạch tuộc có thể sụt giảm sâu hơn do thẻ vàng IUU và việc Đạo luật Bảo vệ Động vật có vú biển (MMPA) của Mỹ sẽ chính thức có hiệu lực từ đầu năm 2026.

Thuế cao, thẻ vàng và MMPA – bài toán sống còn của xuất khẩu thủy sản Việt Nam

Dù vậy, EU và Trung Quốc vẫn là những thị trường duy trì nhu cầu ổn định, đóng vai trò là “điểm tựa” giúp kim ngạch xuất khẩu thủy sản cả năm 2025 ước đạt khoảng 10,5 tỷ USD, tăng gần 5% so với năm 2024. Tuy nhiên, bước sang quý I/2026, hoạt động xuất khẩu có thể tiếp tục chững lại do tác động dây chuyền của các chính sách thuế và quy định mới. Mức độ phục hồi từ quý II/2026 sẽ phụ thuộc vào khả năng tháo gỡ các rào cản thuế quan, gỡ thẻ vàng IUU, đồng thời đẩy mạnh đa dạng hóa thị trường và tăng tỷ trọng sản phẩm chế biến sâu, có giá trị gia tăng cao.

Theo VASEP, thị trường thủy sản thế giới đang trải qua giai đoạn đầy biến động, đặc biệt là tại Hoa Kỳ – nơi đang chứng kiến sự “xáo trộn” lớn kể từ khi cuộc chiến thương mại với nhiều quốc gia nổ ra từ tháng 4/2025. Mức thuế khởi điểm 10% đã nhanh chóng leo lên 50% với nhiều nhóm hàng, trong đó sản phẩm thủy sản Trung Quốc chịu mức thuế gộp lên tới 170%.

Trong 7 tháng năm 2025, các nhà nhập khẩu Mỹ đã phải nộp tổng cộng 797 triệu USD tiền thuế thủy sản, tăng gần bốn lần so với cùng kỳ năm trước. Chính sách thuế cao khiến dòng chảy thương mại toàn cầu bị đảo lộn, giá nguyên liệu và chi phí vận chuyển tăng mạnh.

Đối với thị trường tôm, thuế quan cao, cộng thêm thuế chống bán phá giá và thuế chống trợ cấp khiến cạnh tranh ngày càng gay gắt. Ấn Độ – nhà cung cấp lớn cho Hoa Kỳ – đang chịu mức thuế gần 60%, trong khi Ecuador tận dụng lợi thế địa lý để mở rộng thị phần tại Mỹ từ 17% năm 2020 lên 27% năm 2024. Indonesia bị ảnh hưởng kép khi vừa chịu thuế cao, vừa bị cảnh báo nhập khẩu do phát hiện chất phóng xạ cesium, khiến chuỗi cung ứng tôm bị gián đoạn. Nguồn hàng dự trữ trước thuế hiện gần như cạn, dự báo giá bán lẻ sẽ còn tăng.

Không chỉ tôm, thị trường cá hồi cũng đang dịch chuyển mạnh. Chile – nhà cung cấp lớn cho Hoa Kỳ – đã chuyển hướng sang Brazil và Trung Quốc. Na Uy chứng kiến biến động giá do chi phí tăng và nhu cầu từ Trung Quốc tăng vọt, trong khi Canada gặp khó khăn bởi dịch bệnh và nguy cơ bị áp thuế mới, dù từng được bảo hộ theo Hiệp định Hoa Kỳ – Mexico – Canada (USMCA).

Cá rô phi Trung Quốc hiện chịu thuế 55% tại Mỹ, và mức thuế này có thể tăng lên ba con số nếu thỏa thuận thương mại giữa hai bên hết hiệu lực vào tháng 11/2025. Thị trường cá thịt trắng nói chung đang ghi nhận làn sóng tăng giá do hạn ngạch đánh bắt giảm mạnh và lệnh cấm nhập khẩu sản phẩm từ Nga. Cá tuyết đông lạnh từ Iceland lập kỷ lục giá mới, trong khi cá tuyết chấm đen chế biến tại Trung Quốc từ nguyên liệu Nga có nguy cơ mất ưu đãi thuế và chịu tác động của quy định MMPA từ năm 2026, khiến giá càng leo thang.

Trước những biến động này, giới chuyên gia nhận định giai đoạn 2025–2026 sẽ là thời điểm bản lề cho ngành thủy sản Việt Nam. Chiến lược cạnh tranh bằng giá rẻ đang dần lỗi thời khi thị trường đòi hỏi sản phẩm bền vững, truy xuất nguồn gốc rõ ràng và chất lượng cao. VASEP khuyến nghị doanh nghiệp cần tập trung hơn vào chế biến sâu, phát triển sản phẩm giá trị gia tăng, đồng thời tận dụng tối đa cơ hội từ các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới như CPTPP mở rộng để duy trì đà tăng trưởng bền vững.