Hiểm họa khôn lường từ thực phẩm ủ chua, lên men

Ngay trung tuần tháng 3, dư luận không khỏi bàng hoàng trước vụ việc ba bệnh nhi tại Đà Nẵng rơi vào tình trạng nguy kịch, suy hô hấp, yếu tứ chi, thậm chí có cháu phải thở máy sau khi ăn món cá ủ chua. Rất may mắn, nhờ sự điều phối thần tốc của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), 5 lọ thuốc giải độc botulinum đã được chuyển khẩn cấp từ Thụy Sĩ về Việt Nam ngay trong đêm. Khoảng 21h cùng ngày, các bệnh nhi được truyền thuốc kịp thời, dần cải thiện tri giác và qua cơn nguy kịch.

Sự việc trên một lần nữa gióng lên hồi chuông cảnh báo về ngộ độc botulinum – tình trạng nhiễm độc nghiêm trọng do độc tố của vi khuẩn Clostridium Botulinum gây ra. Đây được xem là một trong những chất độc sinh học mạnh nhất từng được biết đến, khi chỉ một lượng cực nhỏ cũng đủ sức tấn công hệ thần kinh, ngăn chặn dẫn truyền tín hiệu giữa dây thần kinh và cơ bắp. Hệ quả là cơ thể người bệnh dần bị liệt, bắt đầu từ vùng mặt, mắt, lan xuống toàn thân và nguy hiểm nhất là liệt cơ hô hấp dẫn đến tử vong.

Ngộ độc Botulinum là tình trạng nhiễm độc nghiêm trọng do độc tố của vi khuẩn Clostridium Botulinum gây ra. Đây được xem là một trong những chất độc sinh học mạnh nhất từng được biết đến, khi chỉ một lượng cực nhỏ cũng đủ sức tấn công hệ thần kinh, ngăn chặn dẫn truyền tín hiệu giữa dây thần kinh và cơ bắp. Hệ quả là cơ thể người bệnh dần bị liệt, bắt đầu từ vùng mặt, mắt, lan xuống toàn thân và nguy hiểm nhất là liệt cơ hô hấp dẫn đến tử vong.

Nguyên nhân của các ca ngộ độc gần đây thường xuất phát từ thói quen sử dụng thực phẩm lên men tự nhiên, đóng hộp thủ công không đảm bảo an toàn. Lý giải về hiện tượng này, Bác sĩ chuyên khoa 2 Đinh Trần Ngọc Mai (Khoa Dinh dưỡng - Tiết chế, Bệnh viện Đại học Y Dược TP.HCM) cho biết:

"Ngộ độc Botulinum khi ăn cá ủ chua xảy ra do vi khuẩn Clostridium Botulinum phát triển trong môi trường thực phẩm được chế biến và bảo quản không đúng cách. Đây là loại vi khuẩn kỵ khí, nghĩa là chúng sinh trưởng mạnh trong môi trường thiếu oxy."

Các món như cá ủ chua, cá muối, thịt hun khói, đồ hộp tự chế hoặc rau củ muối nếu không đạt độ mặn, độ chua cần thiết sẽ trở thành "môi trường lý tưởng" cho vi khuẩn sinh sôi và tiết độc. Để phòng tránh, người dân cần chế biến đúng tỷ lệ, tuân thủ nghiêm ngặt thời gian lên men, tuyệt đối không dùng đồ hộp biến dạng và cần đun chín kỹ thực phẩm trước khi ăn để phá hủy độc tố bằng nhiệt độ cao.

Vì sao thuốc giải độc botulinum lại đắt đỏ và khan hiếm?

Trong phác đồ điều trị, bên cạnh việc hồi sức tích cực và hỗ trợ thở máy, thuốc kháng độc tố Botulinum (Botulism Antitoxin Heptavalent - BAT) được xem là "vũ khí" mang tính quyết định để trung hòa độc tố, ngăn tình trạng liệt cơ tiến triển. Dù quan trọng là vậy, mỗi lọ thuốc BAT lại cực kỳ khan hiếm và có mức giá lên tới khoảng 8.000 USD/lọ (tương đương hơn 200 triệu đồng).

Nói về nguyên nhân của sự đắt đỏ này, Dược sĩ chuyên khoa 1 Phạm Ngọc Thảo Uyên (Trưởng khoa Dược, Bệnh viện đa khoa quốc tế Nam Sài Gòn) giải thích:

Giá thành của thuốc giải độc Botulinum cao chủ yếu do đây là một chế phẩm sinh học có quy trình sản xuất phức tạp và nguồn cung hạn chế. Bên cạnh đó, nhiều quốc gia và tổ chức y tế phải duy trì kho dự trữ thuốc giải độc Botulinum để sẵn sàng ứng phó với các tình huống khẩn cấp, dẫn đến chi phí bảo quản, kiểm tra định kỳ cũng được tính vào giá thành.

Đồng quan điểm, Bác sĩ Đinh Trần Ngọc Mai cũng nhấn mạnh thêm về tính đặc thù của quy trình điều chế: Thuốc giải này phải được chiết xuất từ huyết thanh động vật đã được gây miễn dịch với độc tố. Việc nhu cầu sử dụng thực tế không phổ biến khiến rất ít quốc gia chọn sản xuất đại trà. Do đó, các nước như Việt Nam đa phần phải sống trong cảnh "chờ đợi" nhập khẩu khẩn cấp từ Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) mỗi khi có ca bệnh nguy kịch.

Bài toán dự trữ thuốc hiếm: Chờ đợi đến bao giờ?

Sự phụ thuộc vào nguồn viện trợ quốc tế đã bộc lộ rõ rệt qua hàng loạt vụ ngộ độc những năm qua. Từ vụ ngộ độc pa tê chay năm 2020 (WHO hỗ trợ 10 lọ từ Thụy Sĩ), năm 2023 (6 lọ đến TP.HCM), và gần đây nhất là ngày 11/3 khi WHO phải chuyển khẩn cấp 5 lọ BAT về Đà Nẵng để cứu sống các bệnh nhi ngộ độc do ăn cá ủ chua.

TS Trần Đình Vinh, Giám đốc Bệnh viện Phụ sản - Nhi Đà Nẵng chia sẻ, dù bệnh viện có đủ năng lực hồi sức cấp cứu, nhưng "yếu tố quyết định trong điều trị ngộ độc botulinum là thuốc giải độc đặc hiệu". Nhờ sự điều phối thần tốc của WHO, các bệnh nhi mới thoát khỏi cửa tử. Tuy nhiên, đại diện WHO tại Việt Nam, Bác sĩ Nguyễn Thị Phúc cũng đưa ra khuyến cáo: Việt Nam cần xem xét xây dựng cơ chế dự trữ thuốc giải độc trong nước để chủ động ứng phó thay vì phụ thuộc vào việc vận chuyển khẩn cấp từ nước ngoài.

Thực tế, từ năm 2023, Bộ Y tế đã lên kế hoạch xây dựng từ 3-6 trung tâm dự trữ thuốc hiếm cấp quốc gia. Tuy nhiên, dự án này đến nay vẫn đang gặp vướng mắc bởi bài toán rủi ro tài chính quá lớn đối với các cơ sở y tế. Phân tích về điểm nghẽn này, ông Phạm Thanh Việt - Phó giám đốc phụ trách quản lý điều hành Bệnh viện Chợ Rẫy, chỉ rõ:

"Điều này tạo ra rủi ro tài chính lớn cho cơ sở y tế nếu tự dự trữ. Thuốc có hạn sử dụng nhưng trên thực tế rất ít khi được dùng đến. Khi quá hạn, toàn bộ số thuốc buộc phải tiêu hủy, dẫn đến tổn thất kinh tế đáng kể. Chi phí khấu hao vì vậy cực kỳ cao, bởi tỉ lệ thuốc phải hủy do hết hạn thường lớn hơn nhiều so với tỉ lệ sử dụng thực tế".

Bên cạnh rủi ro hủy thuốc hết hạn, việc dự trữ còn đòi hỏi cơ sở hạ tầng lưu trữ nghiêm ngặt (kho lạnh sâu, kiểm soát nhiệt độ) và cơ chế chi trả bảo hiểm y tế minh bạch. Hiện tại, Cục Quản lý dược đang khẩn trương sửa đổi các thông tư liên quan để xác định rõ danh mục thuốc, tìm nguồn kinh phí và tháo gỡ khó khăn trong nhập khẩu khẩn cấp.

Trong lúc chờ đợi một trung tâm dự trữ thuốc hiếm tầm cỡ quốc gia đi vào vận hành trơn tru, giải pháp cấp bách và chủ động nhất vẫn nằm ở chính người tiêu dùng. Nhận thức đúng về các nguyên tắc vệ sinh an toàn thực phẩm, cẩn trọng tuyệt đối với đồ ăn lên men, đóng hộp chính là "liều thuốc" phòng bệnh hiệu quả và ít tốn kém nhất.