Thầy giáo duy nhất trong lịch sử Việt Nam có 74 học trò đỗ trạng nguyên, tiến sĩ, nổi danh khắp vùng Chí Linh

Đời sống • 17/11/2026 21:17

Danh sư Trần Ích Phát được biết đến là người thầy có nhiều học trò đỗ Trạng nguyên nhất trong lịch sử khoa cử Việt Nam, với tổng cộng 74 học trò đạt danh vị đại khoa.

trangnguyen_1794901852.jpg
Trong lịch sử khoa cử Việt Nam có 46 Trạng nguyên, 48 Bảng nhãn, 76 Thám hoa, 2.462 Tiến sĩ và 266 Phó bảng. Ảnh minh họa. 

Theo sử liệu, khoa cử Việt Nam từng ghi nhận nhiều danh vị cao quý, trong đó có Tam khôi gồm Trạng nguyên, Bảng nhãn và Thám hoa. Năm 1246, vua Trần Thái Tông tổ chức khoa thi Thái học sinh, chia người đỗ thành ba giáp. Đến năm 1247, triều đình xác lập ba danh vị Tam khôi ở bậc Nhất giáp.

Trải qua các triều đại, từ khoa thi Minh Kinh bác học đầu tiên năm 1075 dưới thời vua Lý Nhân Tông, với người đỗ đầu là Lê Văn Thịnh, đến khoa thi cuối cùng năm 1919 dưới triều vua Khải Định, nước ta tổ chức tổng cộng 185 khoa thi, ghi nhận 2.898 người đỗ đại khoa. Trong đó có 46 Trạng nguyên, 48 Bảng nhãn, 76 Thám hoa, 2.462 Tiến sĩ và 266 Phó bảng.

Đáng chú ý, trong lịch sử khoa cử Việt Nam, ông nghè Trần Ích Phát là người có nhiều học trò đỗ đại khoa nhất, với tổng cộng 74 người đạt các danh vị từ Tiến sĩ trở lên. Trong số này có 3 Trạng nguyên, 4 Bảng nhãn, 6 Thám hoa, 10 Hoàng giáp và 51 Tiến sĩ xuất thân. Đây là thành tích nổi bật, khẳng định dấu ấn của ông trong sự nghiệp giáo dục và đào tạo nhân tài cho đất nước.

Sớm thể hiện tài năng nhưng quan lộ lận đận

Trần Ích Phát quê ở làng Triều Dương, huyện Chí Linh, tỉnh Hải Dương cũ, nay thuộc TP. Hải Phòng. Ông sinh ra trong một gia đình nông dân nghèo, nhiều đời chưa có người đỗ đạt cao. Từ nhỏ, ông đã nổi tiếng thông minh, có trí nhớ hơn người. Dù đến năm 10 tuổi mới bắt đầu đi học nhưng chỉ 5 năm sau, ông đã đọc thông thạo các sách kinh nghĩa, thi ca đương thời và sớm nổi danh về văn chương.

Theo Đại Nam nhất thống chí, Trần Ích Phát sống dưới thời Lê sơ (1428-1527), song đến nay, năm sinh và năm mất của ông vẫn chưa được xác định. Vào niên hiệu Thái Hòa, dưới triều vua Lê Nhân Tông (1443-1453), ông tham gia khoa thi Hương và đỗ đầu, đạt danh hiệu Giải nguyên. Tuy nhiên, trong hai kỳ thi Hội vào các năm Mậu Thìn (1448) và Nhâm Thân (1452), ông đều không đỗ.

Sau nhiều lần lỡ hẹn với con đường khoa cử, Trần Ích Phát trở về quê mở trường dạy học. Ông bày tỏ nếu bản thân không thể đỗ đại khoa thì sẽ đào tạo học trò thành tài, dành nhiều tâm huyết cho sự nghiệp giáo dục, góp phần đào tạo nhân tài cho đất nước.

trangnguyen2_1794901852.jpg
Bia Tiến sĩ ghi danh những người đỗ đạt. Ảnh: Internet.

Phương pháp dạy học tiến bộ

Là người có công đào tạo nhiều nhân tài cho đất nước, phương pháp dạy của Trần Ích Phát vô cùng đặc biệt. Ông không chỉ truyền dạy kiến thức kinh điển mà còn chú trọng rèn nhân cách, phẩm chất. Ông còn khuyến khích họ phát huy tư duy sáng tạo, vận dụng kiến thức đã học để luận bàn những vấn đề thiết thực của đất nước. Nhiều bài thi của học trò ông được đánh giá cao, trở thành những bài văn mẫu mực cho sĩ tử đời sau.

Tiêu biểu là bài Đế vương trị quốc của Trạng nguyên Vũ Kiệt. Với kiến thức uyên bác và lập luận sắc bén, ông viết bài nghị luận dài hơn 30.000 chữ, đề xuất nhiều giải pháp chấn chỉnh tệ nạn xã hội, phòng chống tham nhũng và chấn hưng giáo dục.

Bài viết nhận được sự hài lòng của nhà vua và các khảo quan nhờ những phân tích sâu sắc, thiết thực. Trước câu hỏi vì sao quan lại dù được tuyển chọn nghiêm ngặt, giám sát chặt chẽ vẫn tham ô, nhận hối lộ, Vũ Kiệt cho rằng việc giáo dục đạo đức phải bắt đầu từ khi còn ngồi trên ghế nhà trường. Người học đã quen gian dối, mánh khóe thì khó có thể trở thành quan thanh liêm khi ra làm việc.

Ông cũng nhấn mạnh, muốn giữ nghiêm kỷ cương phép nước, trước hết nhà vua và triều đình phải làm gương. Không thể để “nước đầu nguồn đục” mà lại mong “nước cuối nguồn trong”.

Cách giáo dục này cũng phù hợp với nội dung các đề thi đình thời Lê, thường đặt ra những vấn đề về trị quốc như “Đế vương trị thiên hạ” năm Nhâm Thìn (1472), “Đạo trị nước” năm Đinh Mùi (1487) hay “Triều Tống dùng nho sĩ” năm Giáp Thìn (1484).

Có thể thấy, Trần Ích Phát đề cao việc kết hợp kiến thức sách vở với thực tiễn, bồi dưỡng đạo lý làm người và trách nhiệm của người làm quan, góp phần đào tạo những nhân tài vừa có tài vừa có đức.

Người thầy tiêu biểu trong sử Việt

Không chỉ đào tạo được nhiều người đỗ đạt cao, thầy Trần Ích Phát còn có những học trò thành danh từ rất sớm. Tiêu biểu là Trạng nguyên Vũ Kiệt, đỗ đạt khi mới 21 tuổi. Ông được người đương thời ca ngợi là bậc thiên tài, có tài năng và đức độ, trở thành tấm gương cho hậu thế noi theo. 

Tên tuổi Vũ Kiệt được lưu danh trên bia Tiến sĩ tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám (Thăng Long) và bia đá ở Văn Miếu Bắc Ninh.

tran-ich-phat_1794924748.png
Thầy Trần Ích Phát từng có tới 74 học trò đỗ trạng nguyên, tiến sĩ. Ảnh minh họa: Internet

Nhiều học trò của ông còn tham gia Hội Tao Đàn do vua Lê Thánh Tông sáng lập. Trong số 28 thành viên của hội có những người từng là học trò của ông như Trạng nguyên Trần Sùng Dĩnh, Thám hoa Nguyễn Đức Huấn và Thám hoa Lưu Ngạn Thư. Nhiều tác phẩm của các nhà khoa bảng này được lưu lại trong Toàn Việt thi lục.

Tài năng và danh tiếng của Trần Ích Phát cũng được triều đình biết đến. Khi còn là Hoàng tử, vua Lê Thánh Tông đã ngưỡng mộ tiếng tăm của ông. Sau khi lên ngôi, nhà vua trọng dụng, đặc cách cho Trần Ích Phát hưởng địa vị ngang hàng Tiến sĩ và bổ nhiệm giữ chức Giám sát Ngự sử.

Sau đó, ông lần lượt được thăng chức Hiến sát sứ rồi Đông các Đại học sĩ. Tương truyền, gần một nửa số quan lại trong triều đình vua Lê Thánh Tông từng là học trò của ông.

Từ một thầy đồ xuất thân trong gia đình nông dân nghèo, Trần Ích Phát đã trở thành nhà giáo có ảnh hưởng lớn dưới thời Lê sơ, đồng thời được triều đình trọng dụng. Theo lưu truyền, ông thọ đúng 100 tuổi. Cuộc đời và sự nghiệp của ông là minh chứng cho những đóng góp to lớn của người thầy trong việc đào tạo nhân tài, góp phần làm rạng danh nền khoa bảng nước nhà.

Bài viết tham khảo thông tin tại: 

Người thầy nổi danh với kỳ tích có nhiều học trò đỗ Đại khoa nhất trong lịch sử Việt Nam - Bảo tàng Lịch sử Quốc gia

Người thầy của 3 Trạng nguyên và 71 tiến sĩ - Giáo dục và Thời đại.

Ngọc Minh
Tin đáng đọc