Dòng họ tại Việt Nam được Tổ chức Kỷ lục vinh danh với thành tích vô tiền khoáng hậu, quần thể đền thờ được công nhận là Di tích lịch sử - văn hóa cấp quốc gia
Dòng họ này ghi dấu ấn khoa bảng với sự kiện 2 cha con cùng đỗ tiến sĩ trong 1 kỳ thi và 5 đời liên tiếp có người đỗ đại khoa.
Nhà thờ họ Ngô Trí Trai ở Nghệ An - dòng họ có thành tích khoa bảng nổi tiếng. Ảnh: Internet
Nguồn cội của dòng họ có thành tích khoa bảng vang danh
Tại địa phận xã Đức Châu, tỉnh Nghệ An (trước kia là xã Diễn Kỷ, huyện Diễn Châu), quần thể đền thờ dòng họ Ngô Lý Trai lặng lẽ lưu giữ một phần ký ức lịch sử và văn hóa của vùng đất xứ Nghệ.
Đền thờ đồng thời là nơi có lăng mộ của 3 vị tiến sĩ Ngô Trí Tri, Ngô Trí Hòa và Ngô Sỹ Vinh. Năm 1992, nơi này được xếp hạng Di tích lịch sử - văn hóa cấp quốc gia.
Qua bao biến thiên của thời cuộc, các hạng mục vẫn được gìn giữ và mang nét kiến trúc truyền thống của đồng bằng Bắc Trung Bộ. Trong đền còn lưu nhiều sắc phong do các triều đại ban tặng. Ở sân đền, cây thị cổ thụ hơn 400 năm tuổi vẫn xanh tốt. Mỗi dịp trong năm, con cháu trong dòng họ lại tề tựu về đây để tưởng niệm tổ tiên, dâng hương và duy trì hoạt động khuyến học.
Cội nguồn của dòng họ này gắn với một câu chuyện được ghi trong gia phả. Năm 1442, vụ án Lệ Chi Viên khiến Nguyễn Trãi bị tru di tam tộc. Bà Ngô Thị Ngọc Dao (vợ vua Lê Thái Tông) mất chỗ nương tựa vào ông nên bị đày đi xa. Cụ Ngô Nguyên, người có quan hệ họ hàng với bà, phải chạy trốn đến làng Vọng Nguyệt.
Tại đây, ông được quan cả Chu Đình Cần che chở rồi gả con gái là Chu Thị Bột. Hai vợ chồng sinh được 2 con trai là Ngô Ngọc và Ngô Định.
Cụ Ngô Nguyên mất sớm, bà Chu Thị Bột một mình nuôi dạy 2 con. Nhờ có chút vốn liếng từ gia đình và sự chăm chỉ làm ăn, bà dần gây dựng được cơ ngơi, trở thành người khá giả trong vùng. Rồi một năm mất mùa ập đến, dân Kinh Bắc lâm cảnh đói kém. Bà mở kho phát thóc cứu đói. Tin lan đi, người dân rủ nhau tìm đến “bà cụ thí thóc” để xin lương thực. Bà phát đến hạt cuối cùng, giúp nhiều người qua được nạn đói lớn. Từ đó, dân gian gọi bà bằng cái tên “Cụ Thí Thóc”.
Tuy nhiên, thiên tai không dừng lại. Mất mùa liên tiếp, dịch bệnh hoành hành, trong khi của cải của bà đã cạn sau lần cứu đói. Cuộc sống khốn khó khiến bà ngã bệnh nặng. Biết mình không qua khỏi, bà dặn con cháu sau này hãy chôn mình ở cánh đồng Hàn Phấn. Bà mất vào ngày 17 tháng Giêng, không để lại tài sản nào, chỉ để lại “phúc đức” cho đời sau.
Theo lời dặn, đêm ấy con cháu đưa linh cữu bà ra cánh đồng Hàn Phấn. Đúng lúc ấy, mưa to gió lớn kéo đến, sấm chớp vang rền, dây thừng đứt khiến việc hạ huyệt không thể tiến hành. Mọi người đành chờ đến sáng hôm sau. Khi quay lại, họ thấy chỗ đặt thi hài đã có mối đùn cao thành đống. Cho rằng đây là đất thiêng, bà được “thiên táng”, con cháu liền đắp tiếp thành mộ.
Mẹ đã hết lòng vì dân, để lại gia cảnh trắng tay, 2 anh em Ngô Ngọc và Ngô Định bơ vơ không nơi nương tựa. Người cậu nhận nuôi Ngô Ngọc để giữ dòng trưởng. Ngô Định được một người gốc làng Lý Trai (Nghệ An) đang tòng quân ở Kinh Bắc đưa về nuôi dưỡng. Từ đây hình thành dòng họ Ngô Lý Trai, một dòng họ khoa bảng nổi tiếng với 18 người đỗ đạt, trong đó có 5 tiến sĩ.
2 cha con cùng đỗ tiến sĩ trong một kỳ thi
Truyền thống khoa bảng của dòng họ Ngô Lý Trai được mở đầu bằng sự kiện 2 cha con Ngô Trí Tri và Ngô Trí Hòa cùng dự thi và đỗ đại khoa trong kỳ thi Nhâm Thìn năm 1592, dưới triều vua Lê Thế Tông.
Theo tư liệu được Cổng thông tin điện tử Công an tỉnh Nghệ An và Báo Nghệ An đăng tải, khi ấy, Ngô Trí Tri đỗ Đệ tam giáp đồng tiến sĩ xuất thân, còn con trai là Ngô Trí Hòa đỗ Đệ nhị giáp tiến sĩ xuất thân, tức Hoàng giáp. Ngô Trí Hòa khi đó 28 tuổi.
Sự kiện cha con cùng đỗ tiến sĩ trong một khoa thi được xem là trường hợp đặc biệt của lịch sử khoa cử Việt Nam. Tên tuổi 2 người được ghi trên văn bia số 21 tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám. Nội dung văn bia cũng nhắc đến việc cha con cùng đỗ trong một kỳ thi như một dấu hiệu của thời kỳ thái bình, thịnh trị.
Theo tư liệu về dòng họ, sau khi 2 cha con vinh quy, nhà vua ban tặng bức trướng hồng có thêu 10 chữ: “Khoa danh thiên hạ hữu, phụ tử thế gian vô”, hàm ý người đỗ đạt trong thiên hạ không hiếm, nhưng cha con cùng đỗ trong một khoa thi là chuyện hiếm có.
Ngày 1/9/2013, dòng họ Ngô Lý Trai được Tổ chức Kỷ lục Việt Nam vinh danh với nội dung “Tôn vinh kỷ lục cha và con cùng đỗ tiến sĩ lần đầu tiên trong một khoa thi”.
5 đời liên tiếp có người đỗ đại khoa
Sau dấu mốc của 2 cha con Ngô Trí Tri và Ngô Trí Hòa, truyền thống học hành, khoa bảng tiếp tục được các thế hệ trong dòng họ kế thừa. Theo tư liệu của Cổng thông tin điện tử Công an tỉnh Nghệ An, dòng họ Ngô Lý Trai có 5 đời liên tiếp với 5 người đỗ tiến sĩ, gồm: Ngô Trí Tri, Ngô Trí Hòa, Ngô Sỹ Vinh, Ngô Công Trạc và Ngô Hưng Giáo.
Sau khi đỗ tiến sĩ, Ngô Trí Tri từng đảm nhiệm chức Giám sát ngự sử đạo Quảng Nam, sau được thăng Tả thị lang bộ Lễ. Khi trở về quê nhà, ông tiếp tục dạy bảo con cháu học hành.
Ngô Trí Hòa cũng đảm nhiệm nhiều chức vụ quan trọng trong triều đình. Sau khi đỗ Hoàng giáp năm 1592, ông được bổ nhiệm làm Hiến sát sứ Sơn Tây. Năm 1623, ông có công trong việc dẹp loạn tại Sơn Tây, sau đó được phong tước và giữ chức Thượng thư bộ Hộ kiêm Tế tửu Quốc Tử Giám.
Tiếp nối cha, Ngô Sỹ Vinh đỗ Đệ tam giáp đồng tiến sĩ xuất thân trong khoa thi Bính Tuất năm 1646, dưới triều vua Lê Chân Tông. Ông từng giữ chức Quang Lộc Tự khanh. Khi qua đời, ông được truy tặng chức Tả thị lang và tước hầu.
Ở các thế hệ tiếp theo, Ngô Công Trạc đỗ tiến sĩ năm 1694, dưới triều vua Lê Hy Tông; Ngô Hưng Giáo đỗ tiến sĩ năm 1710, dưới triều vua Lê Dụ Tông. Như vậy, trong khoảng hơn 1 thế kỷ, dòng họ Ngô Lý Trai có 5 người thuộc các thế hệ nối tiếp nhau đỗ đại khoa.
Thành tích này được ghi nhận trong nhiều tư liệu về lịch sử khoa bảng Việt Nam. Sách Lịch triều hiến chương loại chí của Phan Huy Chú cũng dành lời đánh giá về Ngô Trí Hòa, nhắc đến học vấn, tài năng và công trạng của ông, đồng thời đề cập việc cha con cùng đỗ tiến sĩ và truyền thống hiển đạt của dòng họ.
Ngày nay, cụm di tích đền thờ Ngô Trí Hòa - Ngô Sỹ Vinh tiếp tục là nơi con cháu dòng họ tìm về tưởng niệm tổ tiên, gìn giữ các tư liệu và phát huy truyền thống hiếu học. Câu chuyện về 2 cha con đồng khoa năm 1592 cùng 5 đời liên tiếp có người đỗ tiến sĩ đã trở thành dấu ấn nổi bật trong lịch sử dòng họ Ngô Lý Trai nói riêng và truyền thống khoa bảng xứ Nghệ nói chung.




