Giáo sư trẻ nhất Việt Nam năm 2020 từng lấy bằng Tiến sĩ Toán học tại Harvard ở tuổi 27 hiến kế đổi mới trường chuyên
Ông Lê Anh Vinh được biết đến là Giáo sư trẻ nhất Việt Nam năm 2020 đã có những hiến kế về đổi mới trường chuyên.
Dự thảo quy chế tổ chức và hoạt động của trường THPT chuyên đề xuất chuyển từ tuyển sinh theo từng môn chuyên sang ba khối Khoa học tự nhiên, Khoa học xã hội và Ngoại ngữ đang thu hút sự quan tâm của dư luận. Theo Giáo sư trẻ nhất Việt Nam Lê Anh Vinh, cách tiếp cận này có thể giúp phát hiện nhiều dạng năng lực hơn, thay vì quá sớm định hướng học sinh vào một môn học cụ thể.
Bộ GD&ĐT cho biết, việc tổ chức lớp theo khối chuyên nhằm tạo nền tảng kiến thức rộng hơn trong từng lĩnh vực, tăng cường sự kết nối giữa các môn học và khắc phục tình trạng định hướng chuyên sâu vào một môn quá sớm. Qua đó, học sinh có thêm cơ hội trải nghiệm, khám phá năng lực và sở trường trước khi lựa chọn hướng học tập chuyên sâu phù hợp.
Không nên đánh đồng năng lực với thành tích luyện thi
Đánh giá về cơ sở khoa học và thực tiễn của đề xuất chuyển từ tuyển sinh theo từng môn chuyên sang ba khối chuyên, GS.TS Lê Anh Vinh, Viện trưởng Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam cho rằng, với mô hình và cách tuyển sinh hiện nay, rất khó xác định liệu các trường có thực sự tìm kiếm tiềm năng của học sinh hay chỉ lựa chọn những em đã được luyện tập thành thạo để làm tốt bài thi.
Theo ông, năng lực thực sự và kết quả thi có mối liên hệ nhưng không hoàn toàn đồng nhất. Nhiều học sinh có tiềm năng tốt chưa chắc đã bộc lộ thành tích nổi bật ở độ tuổi 14-15, nhất là khi chưa có điều kiện học tập phù hợp.
Năng khiếu cũng không phát triển giống nhau ở mọi lĩnh vực. Học sinh có thể bộc lộ năng lực thông qua khả năng suy luận, đặt câu hỏi, tiếp thu kiến thức mới hoặc tiến bộ nhanh khi được hướng dẫn đúng cách. Nếu chỉ căn cứ vào kết quả luyện đề, đặc biệt là quá trình ôn luyện kéo dài, nhà trường có thể bỏ sót những học sinh này. Thậm chí, việc luyện tập lặp đi lặp lại đôi khi còn khiến các em mất hứng thú với chính môn học vốn là thế mạnh.
Từ góc nhìn đó, GS.TS Lê Anh Vinh cho rằng tuyển sinh theo ba khối Khoa học tự nhiên, Khoa học xã hội và Ngoại ngữ là phương án đáng cân nhắc. Cách tổ chức này vẫn giúp nhà trường nhận diện lĩnh vực học tập mà học sinh có thế mạnh, nhưng không buộc các em phải lựa chọn một môn chuyên quá sớm.
Thực tế, ranh giới giữa các ngành học và nghề nghiệp ngày càng rộng mở. Học sinh có thế mạnh về Toán có thể phát triển trong lĩnh vực công nghệ, kinh tế hoặc kỹ thuật. Tương tự, những em có thiên hướng Sinh học có thể lựa chọn y sinh, nông nghiệp hoặc lâm nghiệp. Không ít học sinh cần thêm thời gian học tập, trải nghiệm mới xác định được hướng đi phù hợp.
Ông Vinh nêu quan niệm, không có nghĩa là giảm nhẹ việc học chuyên sâu. Học sinh có năng lực vẫn cần được học nâng cao chuyên ngành hẹp. Nhưng có lẽ chúng ta nên thay đổi cách tiếp cận: không nên mặc định rằng muốn phát hiện và bồi dưỡng nhân tài thì phải cho các em luyện thi thật sớm, rồi gắn các em với một môn chuyên ngay từ đầu.
Theo ông, có thể bắt đầu bằng việc nhận diện năng lực ở những lĩnh vực rộng hơn, sau đó tiếp tục phát hiện những cá nhân có thế mạnh và mong muốn đi sâu vào từng môn học cụ thể trong quá trình đào tạo.
Một trong những băn khoăn được dư luận đặt ra là với phương án tuyển sinh theo ba khối và sử dụng một điểm chuẩn chung cho mỗi khối, liệu những học sinh có năng khiếu xuất sắc ở một môn nhưng không có thế mạnh ở các môn còn lại có nguy cơ mất cơ hội vào trường chuyên?
GS.TS Lê Anh Vinh cho rằng đây là lo ngại chính đáng, bởi bất kỳ phương thức tuyển sinh nào cũng có thể bỏ sót một số cá nhân nếu bài thi hoặc ngưỡng điểm không được thiết kế phù hợp.
Tuy nhiên, cần nhìn nhận đúng mục tiêu của phương án dự thảo. Theo ông, đề Toán nâng cao không đồng nghĩa với đề Toán chuyên như hiện nay; Ngữ văn nâng cao cũng không phải đề Văn chuyên. Các bài đọc hiểu thuộc lĩnh vực Khoa học tự nhiên và Khoa học xã hội không nhằm kiểm tra đồng thời kiến thức chuyên sâu của nhiều môn, mà sử dụng kiến thức nền làm bối cảnh để đánh giá khả năng đọc hiểu, suy luận, nhận diện mối quan hệ và lập luận logic.
Vì vậy, những học sinh được luyện thi lâu năm theo một dạng đề chuyên hoặc một môn học cụ thể sẽ không mặc nhiên có lợi thế quyết định.
GS.TS Lê Anh Vinh nhấn mạnh, nếu đề thi được xây dựng đúng mục tiêu, năng lực tư duy độc lập và khả năng xử lý vấn đề mới sẽ quan trọng hơn việc ôn luyện theo những dạng bài quen thuộc. Việc dành quá nhiều thời gian ghi nhớ quy trình, đoán dạng đề có thể khiến học sinh kém linh hoạt khi đối diện với những vấn đề mới đòi hỏi sự sáng tạo.
Ông cho rằng, làm quen với cấu trúc bài thi là cần thiết, nhưng không nên biến việc này thành cuộc chạy đua luyện thi kéo dài nhiều năm. Việc áp dụng điểm chuẩn chung theo từng khối cũng không đồng nghĩa với yêu cầu học sinh phải giỏi đồng đều tất cả môn học trong khối.
Ở độ tuổi 14-15, khi trải nghiệm học tập còn hạn chế, rất khó để kết luận một học sinh đã thực sự có năng lực nổi trội ở một môn cụ thể. Do đó, trọng tâm tuyển sinh vẫn nên là đánh giá tư duy, khả năng suy luận và tiếp nhận kiến thức mới, thay vì kiểm tra quá sâu những nội dung chuyên biệt mà học sinh có thể đã được luyện tập từ trước.
Để thực hiện được điều này, theo GS.TS Lê Anh Vinh, đề thi cần có ma trận năng lực rõ ràng, đề minh họa đủ tin cậy và được rà soát kỹ lưỡng. Cơ quan tổ chức tuyển sinh cần tránh để bài thi vô tình tạo lợi thế cho những học sinh có điều kiện tham gia các lớp luyện thi hơn là những em sở hữu năng lực tư duy thực sự.
Học sâu không nhất thiết phải học hẹp
Trước ý kiến lo ngại việc không còn các lớp chuyên độc lập theo từng môn có thể làm giảm tính chuyên sâu của trường chuyên, GS.TS Lê Anh Vinh cho rằng chiều sâu học thuật không nhất thiết phải được duy trì bằng một lớp chuyên môn học cố định từ đầu đến cuối cấp.
Điều quan trọng là xác định mức độ chuyên sâu dành cho đối tượng học sinh nào, vào thời điểm nào và liệu cách tổ chức đó có thực sự giúp các em phát triển con đường học tập hay không.
Với nhóm học sinh có năng lực đặc biệt nổi bật và ổn định ở một môn học, nhà trường vẫn cần sớm nhận diện, xây dựng lộ trình tăng cường, bố trí người hướng dẫn và tạo cơ hội nghiên cứu hoặc tham gia các kỳ thi phù hợp. Việc đổi mới mô hình không nên làm mất đi những cơ hội này.
Tuy nhiên, không phải tất cả học sinh vào trường chuyên đều cần theo đuổi việc học chuyên sâu ở một môn hẹp trong suốt ba năm THPT. Năng lực về Toán học, khoa học, ngôn ngữ hay nghệ thuật đều có thể trở thành nền tảng để học sinh phát triển ở nhiều lĩnh vực khác nhau.
Quan trọng hơn, những gì học sinh tích lũy được không chỉ là kiến thức chuyên môn mà còn bao gồm năng lực tư duy, phân tích và giải quyết vấn đề. Vì vậy, môn chuyên ở bậc phổ thông không nên trở thành định hướng nghề nghiệp được ấn định quá sớm.
Dẫn số liệu thống kê năm 2023, GS.TS Lê Anh Vinh cho biết trong 25.111 học sinh THPT chuyên, có 7.510 em lựa chọn các lĩnh vực STEM theo nghĩa rộng, chiếm 29,91%. Trong khi đó, nhóm ba lĩnh vực Khoa học tự nhiên, Khoa học sự sống, Toán và thống kê được thống kê là 818 em, tương đương 3,26%.
Những con số này cho thấy con đường từ môn học chuyên ở phổ thông đến ngành học và nghề nghiệp sau này không đơn giản, cũng không bó hẹp trong một lĩnh vực nhất định.
Theo ông, nếu duy trì mô hình chuyên sâu đơn môn cho tất cả học sinh trong suốt ba năm, cần xem xét liệu thời gian và nguồn lực dành cho đào tạo chuyên biệt có đang được sử dụng hiệu quả hay không. Thay vào đó, nhà trường có thể xây dựng nền tảng học tập rộng hơn cho số đông, đồng thời tổ chức các câu lạc bộ và chương trình chuyên sâu dành cho những học sinh thực sự có năng lực, nhu cầu.
Một điểm mới đáng chú ý trong dự thảo là học sinh sau khi trúng tuyển sẽ có học kỳ I lớp 10 để trải nghiệm, định hướng trước khi lựa chọn môn học chuyên sâu.
GS.TS Lê Anh Vinh đánh giá đây là khoảng thời gian cần thiết, bởi ở tuổi 15, học sinh chưa chắc đã hiểu rõ bản thân thực sự yêu thích điều gì và có phù hợp với một lĩnh vực nhất định hay không. Việc lựa chọn hướng chuyên sâu chỉ dựa trên điểm thi, lời khuyên của người lớn hoặc hình dung ban đầu về môn học là chưa đủ căn cứ.
Học sinh cần được trực tiếp thử sức với những hoạt động đặc trưng của từng lĩnh vực như đọc và phân tích dữ liệu, lập luận, làm thực nghiệm, khảo sát, viết hoặc xây dựng sản phẩm. Qua trải nghiệm thực tế, các em có thể hiểu rõ hơn sở thích, thế mạnh và mức độ sẵn sàng theo đuổi một lĩnh vực.
Tuy nhiên, học kỳ trải nghiệm không nên trở thành khoảng thời gian chờ học sinh lựa chọn môn học rồi mới bắt đầu đào tạo chuyên sâu. Các môn nền tảng vẫn cần được giảng dạy nghiêm túc ngay từ đầu. Hoạt động trải nghiệm cũng phải có nội dung cụ thể, giáo viên hướng dẫn và phương thức đánh giá, phản hồi rõ ràng.
Sau khi lựa chọn được hướng đi, học sinh có thể tiếp tục đào sâu kiến thức thông qua các chuyên đề, nhóm học tập linh hoạt, dự án hoặc học phần nâng cao. Việc lựa chọn cũng nên được xem xét định kỳ, bởi năng lực và mối quan tâm của học sinh có thể thay đổi trong quá trình học tập.
Giáo sư Lê Anh Vinh nhận định, bản thân không thấy học liên ngành và học chuyên sâu là hai hướng đối lập. Học rộng giúp các em hiểu mối liên hệ giữa các lĩnh vực, còn học sâu giúp các em đi đến tận cùng một vấn đề.
Theo ông, nhà trường hoàn toàn có thể duy trì yêu cầu chung về kiến thức và năng lực, đồng thời xây dựng những lộ trình nâng cao khác nhau cho từng nhóm học sinh. Với những em bộc lộ năng lực đặc biệt ở một môn học từ sớm, nhà trường cũng có thể tạo cơ hội học nâng cao ngay từ đầu, không nhất thiết phải chờ hết học kỳ trải nghiệm.
Giá trị cốt lõi của trường chuyên, theo GS.TS Lê Anh Vinh, trước hết nằm ở chất lượng giáo viên, yêu cầu học thuật, môi trường học tập nghiêm túc và cộng đồng khuyến khích học sinh ham tìm tòi, biết đặt câu hỏi, tự suy nghĩ. Cách tổ chức môn học có thể thay đổi, nhưng những yếu tố này cần được giữ vững.
Phát triển chuyên môn sâu là quá trình cần thời gian dài. Để đi được chặng đường đó, học sinh cần ba năm THPT xây dựng nền móng vững chắc, thay vì bứt tốc ngay từ đầu rồi có nguy cơ sớm dừng lại.
Cần khoảng đệm hợp lý trước thay đổi lớn
Để trường chuyên thực sự trở thành nơi phát hiện và bồi dưỡng nhân tài, đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong giai đoạn mới, GS.TS Lê Anh Vinh cho rằng cần thay đổi nhận thức về khái niệm học chuyên sâu.
Theo ông, học sâu không đồng nghĩa với việc kéo dài thời lượng học, tăng số lượng bài tập khó hay tập trung luyện thi để tích lũy thành tích. Trọng tâm của quá trình này phải là phát triển tư duy, khả năng tự học, năng lực khám phá và theo đuổi một lĩnh vực một cách bền bỉ.
Các kỳ thi và giải thưởng có thể ghi nhận kết quả học tập tại một thời điểm, nhưng không thể đại diện đầy đủ cho chiều sâu hay tiềm năng học thuật lâu dài của học sinh. Việc dành quá nhiều thời gian luyện thi còn có thể khiến các em thu hẹp trải nghiệm, ít cơ hội phát triển những năng lực khác và dần đánh mất hứng thú với lĩnh vực đang theo đuổi.
Do đó, chương trình đào tạo cần được thiết kế trên cơ sở cân đối giữa kiến thức nền, nội dung nâng cao, thời gian nghiên cứu, thực hiện dự án và các học phần lựa chọn, thay vì tiếp tục cộng thêm nội dung vào lịch học vốn đã dày đặc.
Học sinh cần có quyền lựa chọn thực chất. Nhà trường cũng cần công khai những phương án học tập khả thi, đồng thời tính đến việc liên kết giữa các trường hoặc phối hợp với đại học khi nguồn lực tại chỗ còn hạn chế.
Về đội ngũ, giáo viên trường chuyên cần có năng lực chuyên môn vững vàng, có khả năng nghiên cứu, khơi gợi tư duy, đặt ra những câu hỏi có chiều sâu và thiết kế nhiệm vụ phù hợp với năng lực học sinh. Giáo viên cũng cần biết nhận diện thế mạnh, theo dõi sự tiến bộ và tư vấn cho học sinh trong quá trình lựa chọn định hướng học tập.
Những công việc như hướng dẫn dự án, bồi dưỡng theo nhu cầu cá nhân, kết nối và phối hợp với trường đại học, viện nghiên cứu cần được tính chính thức vào khối lượng công việc, đi kèm thời gian và chế độ đãi ngộ phù hợp.
Bên cạnh đó, trường chuyên cần xây dựng môi trường nghiên cứu thực chất, có đối tác chuyên môn, người hướng dẫn, quy trình bảo đảm an toàn và cơ hội tiếp cận bình đẳng cho học sinh. Hoạt động nghiên cứu cần trở thành một phần thường xuyên của quá trình học tập, thay vì chỉ xuất hiện trong một số cuộc thi hoặc ngày hội khoa học.
GS.TS Lê Anh Vinh cũng nhấn mạnh sự cần thiết phải thống nhất mục tiêu giữa tuyển sinh và đào tạo. Nếu trường chuyên hướng tới phát triển tư duy độc lập và năng lực học tập chuyên sâu, tuyển sinh cần chú trọng khả năng vận dụng kiến thức, đọc hiểu vấn đề, suy luận và giải thích, thay vì chủ yếu kiểm tra mức độ thành thạo những dạng bài học sinh có thể đạt được nhờ luyện tập lặp lại.
Mục tiêu, cấu trúc và đề thi minh họa cần được công khai để học sinh có thể chuẩn bị dựa trên chương trình chính khóa, không phải phụ thuộc vào việc theo học nhiều năm tại các lớp luyện thi. Sau tuyển sinh, nhà trường cần tiếp tục quan sát, đánh giá và phát hiện những tiềm năng vẫn đang hình thành, từ đó tạo điều kiện để mỗi học sinh phát triển theo thế mạnh và sở trường.
Về lộ trình triển khai, GS.TS Lê Anh Vinh cho rằng việc cho phép các trường áp dụng ngay hoặc lùi một năm đều có thể được cân nhắc. Trong đó, khoảng đệm một năm sẽ giúp học sinh, phụ huynh và nhà trường có thời gian thích ứng với phương thức tuyển sinh mới, khi việc luyện thi kéo dài nhiều năm không còn là điều kiện cần thiết để có cơ hội vào trường chuyên.
Khoảng thời gian chuẩn bị cũng giúp các trường hoàn thiện chương trình, đội ngũ giáo viên và thời khóa biểu dựa trên điều kiện thực tế. Việc triển khai có thể tiến hành theo từng giai đoạn, đi kèm đánh giá và theo dõi sự tiến bộ của các khóa học sinh, xu hướng lựa chọn môn học, mức độ quá tải, cơ hội tiếp cận cũng như kết quả sau tốt nghiệp.
Theo GS.TS Lê Anh Vinh, mục tiêu cuối cùng là xây dựng môi trường giáo dục có khả năng nhận diện và phát triển nhiều dạng tiềm năng khác nhau, kể cả ở những học sinh chưa có điều kiện bộc lộ năng lực thông qua thành tích từ sớm.
|
GS.TS Lê Anh Vinh nhận bằng Tiến sĩ Toán học tại Đại học Harvard (Mỹ) khi mới 27 tuổi. Năm 2020, ở tuổi 37, ông được công nhận là giáo sư trẻ nhất Việt Nam. Hiện, ông giữ chức Viện trưởng Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam (Bộ GD&ĐT), tham gia nghiên cứu, tư vấn và thúc đẩy các định hướng đổi mới giáo dục. |



