Vị trạng nguyên lỗi lạc của Việt Nam

Trong lịch sử khoa cử Việt Nam, trạng nguyên Lương Thế Vinh nổi tiếng là thiên tài lỗi lạc, là nhà toán học đại tài, nhà văn hóa lớn của Việt Nam thế kỷ XV dưới thời vua Lê Thánh Tông. Theo nhiều sử liệu, Lương Thế Vinh tự là Cảnh Nghị, hiệu là Thụy Hiên, sinh năm 1441, trong một gia đình nông dân có học ở Nam Định cũ, nay là Ninh Bình. 

Ngay từ thuở nhỏ, Lương Thế Vinh đã nổi tiếng là người thông minh, nhanh nhạy và ham học. Tương truyền, ông có khả năng ghi nhớ rất nhanh, được nhận xét là hiểu mau, chơi giỏi. 

Càng trưởng thành, Lương Thế Vinh càng bộc lộ tư chất xuất chúng. Ông không chỉ chăm đọc sách mà còn biết quan sát thực tế, sáng tạo, ưa tìm tòi cái mới. Ngay cả trong những lúc chơi, Lương Thế Vinh cũng không ngừng tìm tòi, học hỏi. Khi thả diều, ông quan sát, rung dây để ước lượng chiều cao và chiều dài của dây diều. Lúc câu cá, ông tìm hiểu đặc điểm sinh trưởng của các loài thủy sinh, ước tính độ sâu của ao hồ, chiều rộng của sông ngòi rồi kiểm chứng bằng thực nghiệm. 

Từ những quan sát ấy, ông còn nghĩ ra phương pháp đo chiều cao của cây thông qua độ dài của bóng cây - một cách tính thể hiện tư duy toán học và khả năng vận dụng thực tiễn đáng kinh ngạc.

Nhờ tài năng và tinh thần học tập không ngừng, khi chưa đầy 20 tuổi, Lương Thế Vinh đã nổi danh khắp vùng Sơn Nam. Đến năm 1463, dưới triều vua Lê Thánh Tông, ông tham dự khoa thi năm Quang Thuận thứ tư và xuất sắc đỗ Trạng nguyên khi mới 23 tuổi. Theo ghi chép trong Đại Việt sử ký toàn thư, khoa thi năm đó có khoảng 4.400 cử nhân dự thi, chỉ chọn được 44 tiến sĩ và Lương Thế Vinh là người đứng đầu.

Thời điểm đó, vua Lê Thánh Tông đã ban thưởng cờ khoa và đích thân đề thơ vinh danh ba vị đỗ đầu. Từ đó, Lương Thế Vinh được người đời kính trọng và gọi bằng danh hiệu "Trạng Lường".

Vị quan đa tài

Suốt 32 năm làm quan dưới triều Lê, Lương Thế Vinh giữ nhiều chức vụ quan trọng như Hàn lâm Thị thư chưởng Hàn lâm viện sự. 

Đặc biệt, với tài năng ngoại giao cùng sự uyên bác, ông được vua Lê Thánh Tông tin tưởng, giao phụ trách soạn thảo các văn bản, tiếp đón sứ thần nước ngoài. Nhiều tấu biểu do ông chấp bút gửi triều Minh đã góp phần duy trì quan hệ bang giao hòa hiếu giữa hai nước và được vua Minh đánh giá cao, từng thừa nhận rằng: “Nước Nam có lắm người tài”.

Không chỉ là một vị quan giỏi, Lương Thế Vinh còn là nhà giáo có nhiều đóng góp cho sự nghiệp đào tạo nhân tài. Ông giảng dạy tại Quốc Tử Giám, Sùng Văn quán và Tú Lâm cục - những cơ sở giáo dục cao cấp của triều Lê. Nhiều học trò của ông sau này đỗ đạt cao, trở thành những danh thần nổi tiếng như Nguyễn Tất Đại, Trần Bích Hoành, Trần Xuân Vinh và Bảng nhãn Lương Đắc Bằng. Đáng chú ý, Lương Đắc Bằng sau này trở thành thầy dạy của Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm.

Trong lĩnh vực toán học, Lương Thế Vinh vừa giảng dạy, vừa đảm nhiệm công việc khảo sát, tính toán phục vụ xây dựng cung điện, thành quách, đền đài, đường sá, đê điều.... Từ kinh nghiệm thực tiễn, ông biên soạn Đại thành toán pháp - được xem là cuốn sách giáo khoa toán học đầu tiên của Việt Nam. Tác phẩm hệ thống hóa kiến thức toán học đương thời, đồng thời giới thiệu nhiều phương pháp tính toán, đo đạc, cân, đong, định vị và đo ruộng đất. Được biên soạn từ thế kỷ XV, cuốn sách vẫn được sử dụng làm tài liệu giảng dạy trong nhiều trường học cho đến tận thế kỷ XIX.

Bên cạnh đó, Lương Thế Vinh còn được ghi nhận là người sáng chế chiếc bàn tính gẩy đầu tiên của Việt Nam. Ban đầu, ông sử dụng những viên đất nung đục lỗ, xâu trên các thanh tre để phục vụ việc tính toán. Sau nhiều lần cải tiến, những viên tính bằng đất được thay bằng đốt trúc rồi các hạt gỗ sơn nhiều màu, giúp việc tính toán trở nên thuận tiện và chính xác hơn.

Không chỉ là nhà toán học xuất sắc, Lương Thế Vinh còn có những đóng góp quan trọng trong nhiều lĩnh vực khác như nghệ thuật, văn thơ... Theo đó, ông đặc biệt thích chèo, thường xuyên theo dõi các buổi biểu diễn, nghiên cứu kỹ kịch bản, nghệ thuật diễn xuất và những nét đặc trưng của từng phường chèo. Ông đã tham gia biên soạn hai bộ Đồng văn và Nhã nhạc phục vụ các nghi lễ của triều đình. 

Trạng nguyên Lương Thế Vinh cũng là tác giả Hý phường phả lục, công trình ghi chép về tổ chức phường chèo, kịch bản, nghệ thuật biểu diễn, múa, hát và đánh trống. Tác phẩm được giới nghiên cứu đánh giá là một trong những công trình lý luận sớm nhất về nghệ thuật sân khấu truyền thống Việt Nam.

Trong lĩnh vực văn học, Lương Thế Vinh là thành viên Hội Tao Đàn do vua Lê Thánh Tông sáng lập, giữ chức Sái phu, phụ trách bình thơ và hiệu đính tác phẩm. Ông nhiều lần xướng họa cùng nhà vua, tham gia biên soạn văn bia, ký và nhiều tác phẩm văn học cùng các danh sĩ đương thời như Thân Nhân Trung, Đỗ Nhuận, Đào Cử. Thơ văn của ông thể hiện tư tưởng yêu nước, thương dân, đề cao lối sống thanh cao, liêm khiết và phê phán thói tham ô, nhũng nhiễu.

Lương Thế Vinh cũng là người đề cao tinh thần thực học và luôn trăn trở với sự phát triển của đất nước. Ông khuyến khích người dân phát triển nghề thuốc Nam, thuốc Bắc để chữa bệnh cứu người, mở mang chợ búa nhằm thúc đẩy giao thương và nâng cao đời sống. Trong quan điểm của mình về giáo dục, ông nhấn mạnh việc đào tạo con người phải đi đôi giữa tri thức và đạo đức. Khi trả lời câu hỏi của vua Lê Thánh Tông trong kỳ thi Đình về đạo trị nước, ông cho rằng muốn đất nước hưng thịnh cần coi trọng giáo dục, trọng dụng hiền tài và xây dựng đội ngũ quan lại thực sự vì dân.

Tư tưởng yêu nước, thương dân của Lương Thế Vinh còn được thể hiện qua những lời khuyên dành cho triều đình. Ông đề cao việc lựa chọn người hiền tài, xây dựng bộ máy quan lại liêm chính, kêu gọi vua tôi đồng lòng chăm lo cho quốc kế dân sinh. Theo ông, khi người đứng đầu biết tự sửa mình, bề tôi tận tâm phụng sự và chính sự trong sạch thì lòng dân sẽ quy tụ, đất nước sẽ yên ổn, thịnh trị.

Cuối đời, Lương Thế Vinh xin cáo quan về quê ở làng Cao Hương. Dù được vua nhiều lần giữ lại và ban thưởng, ông vẫn quyết định trở về cuộc sống yên bình, dành thời gian đọc sách, nghiên cứu, thả diều, giao lưu với bà con trong làng và tiếp tục truyền dạy kiến thức cho học trò. Ông còn dành nhiều tâm huyết nghiên cứu Phật học, chú giải kinh Phật và đề tựa cho một số tác phẩm Phật giáo.

Ở quê nhà, Lương Thế Vinh được người dân kính trọng, học trò từ khắp vùng Sơn Nam tìm đến theo học ngày càng đông. Mỗi mùa khoa cử, ông lại tiễn học trò lên đường ứng thí với niềm tin vào lớp nhân tài kế cận.

Trạng nguyên Lương Thế Vinh qua đời tại quê nhà vào năm 1496. Hay tin ông mất, vua Lê Thánh Tông đã đích thân viết bài điếu để tưởng niệm người hiền tài. Đến thế kỷ XVIII, nhà bác học Lê Quý Đôn tiếp tục dành cho ông những lời đánh giá hết sức trân trọng, xem ông là bậc hiền tài có tài kinh bang tế thế và là một trong những danh nhân tiêu biểu của lịch sử dân tộc.

Tên tuổi sống mãi muôn đời

Hàng trăm năm qua, tên tuổi của ông vẫn được hậu thế nhắc nhớ như biểu tượng của trí tuệ, tinh thần hiếu học và khát vọng cống hiến cho đất nước. Để ghi nhận những đóng góp của ông, nhiều trường học, tuyến đường trên khắp cả nước đã được đặt theo tên vị Trạng nguyên nổi tiếng.

Trong lĩnh vực giáo dục, nhiều ngôi trường mang tên Lương Thế Vinh đã trở thành những cơ sở đào tạo có uy tín. Tiêu biểu là Trường THCS & THPT Lương Thế Vinh (Hà Nội). Đây là ngôi trường có chất lượng đào tạo hàng đầu Thủ đô, nổi bật với truyền thống dạy và học môn Toán. 

Bên cạnh đó, Trường THPT Chuyên Lương Thế Vinh (Đồng Nai) là một trong những trường chuyên trọng điểm của địa phương. Ngoài ra, Trường THPT Lương Thế Vinh (TP. Hồ Chí Minh) cũng là địa chỉ giáo dục quen thuộc với nhiều thế hệ học sinh.

Ngoài ra, ông còn được lập đền thờ ngay tại quê hương mình. Đền thờ Trạng nguyên Lương Thế Vinh (còn gọi là đền Ông Trạng) nằm tại thôn Cao Phương, xã Liên Bảo, huyện Vụ Bản, tỉnh Nam Định cũ, nay thuộc Ninh Bình. Công trình được xây dựng từ thế kỷ XVI trên chính nền nhà cũ của gia đình Trạng nguyên Lương Thế Vinh và là nơi tưởng niệm vị danh nhân có nhiều đóng góp cho nền giáo dục, toán học và văn hóa Việt Nam.

Với những giá trị tiêu biểu về lịch sử và kiến trúc nghệ thuật, năm 1990, đền được xếp hạng là Di tích lịch sử - văn hóa cấp Quốc gia. 

Đến nay, di tích vẫn lưu giữ nhiều hiện vật quý, trong đó nổi bật là bức chân dung Trạng nguyên Lương Thế Vinh có kích thước khoảng 1x1m, được vẽ trên gỗ quý và đặt tại chính cung. Bức họa khắc họa hình ảnh ông trong triều phục, ngồi trước án thư, tay cầm quạt, với dáng vẻ ung dung, điềm đạm. 

Bài viết tham khảo thông tin tại:

Lương Thế Vinh - nhà toán học xuất sắc thế kỷ XV - Tạp chí Người Hà Nội

Tiểu sử Trạng nguyên Lương Thế Vinh (1441 - 1496) - Trường THPT Lương Thế Vinh (TP. Hồ Chí Minh)

Lương Thế Vinh - Vị trạng nguyên lỗi lạc của dân tộc - VOV2.