Hiệu trưởng đầu tiên trong lịch sử Việt Nam được UNESCO vinh danh, nay được thờ tại Văn Miếu

Đời sống • 17/11/2026 19:20

Ông được người đời tôn là “Vạn thế sư biểu”. Ngày nay, tên ông được đặt cho nhiều tuyến đường và trường học trên cả nước.

Thầy giáo duy nhất của Việt Nam được UNESCO vinh danh: Học trò là nữ Tiến sĩ đầu tiên trong lịch sử, tên được đặt cho 10 trường học - ảnh 1
Chu Văn An (1292 - 1370) - thầy giáo được người đời tôn vinh là "Vạn thế sư biểu". Ảnh: Internet

Chu Văn An là danh nhân thứ 4 của Việt Nam được UNESCO thông qua nghị quyết vinh danh, đồng thời là nhà giáo đầu tiên trong lịch sử nước ta được tổ chức này ghi nhận. Ông được vinh danh năm 2019, nhân kỷ niệm 650 năm ngày mất với những đóng góp nổi bật cho nền giáo dục và tư tưởng tôn sư trọng đạo của dân tộc.

Sinh năm 1292 tại xã Quang Liệt, huyện Thanh Đàm (nay thuộc khu vực Thanh Trì, Hà Nội), Chu Văn An là nhà giáo, thầy thuốc và đại quan dưới triều Trần. Ông được sử sách ghi nhận là người cương trực, thanh liêm, có học vấn uyên thâm và dành phần lớn cuộc đời cho sự nghiệp dạy học.

Theo Đại Việt sử ký toàn thư, Chu Văn An “tính cương nghị, thẳng thắn, sửa mình trong sạch, không cầu lợi lộc”. Ông ở nhà đọc sách, học vấn tinh thông, tiếng tăm lan xa, học trò theo học đông đảo, trong đó có nhiều người đỗ đạt cao.

Từ điển nhân vật lịch sử Việt Nam mô tả Chu Văn An là người thầy giỏi nhưng nghiêm khắc, trọng tài năng và không ưa những học trò cậy giàu, ham chơi. Với nhân cách và sự nghiệp giáo dục của mình, ông được người đời tôn là “Vạn thế sư biểu”, nghĩa là người thầy chuẩn mực muôn đời.

Mở trường tư, đưa tri thức đến với người dân

Thời Chu Văn An, trường học còn rất hiếm. Cả nước chỉ có một trường quốc lập là Quốc Tử Giám ở kinh đô, ban đầu dành cho con vua, con quan, sau mở rộng cho những người tài trong nhân dân. Tư Thiện Đường và Toát Trai Đường ở Thiên Trường (Nam Định) chỉ dành cho con em tôn thất nhà Trần; trường Yên Tử (Quảng Ninh) và Hương Sơn (Hà Tây cũ) phục vụ việc học tập của nhà chùa.

Trong bối cảnh phần lớn con em nhân dân không có điều kiện đến trường, Chu Văn An đã mở trường Huỳnh Cung tại quê nhà, thuộc khu vực Thanh Liệt, Thanh Trì, Hà Nội ngày nay. Theo tác giả Trần Lê Sáng trong cuốn Chu Văn An, Nguyễn Bỉnh Khiêm, Nguyễn Thiếp - ba bậc thầy của giáo dục Việt Nam, trường có lớp học, thư viện và từng thu hút khoảng 3.000 học trò.

Tại Huỳnh Cung, Chu Văn An tập trung truyền đạt kinh điển Nho giáo, hướng học trò đến những phẩm chất mà ông đề cao, gồm “giáo kính, giáo trung, giáo văn”, tức dạy sự cung kính, trung hậu và văn nhã. Cách dạy của ông không chỉ chú trọng kiến thức mà còn đề cao việc rèn luyện đạo đức, nhân cách cho người học.

Chu Văn An là vị Tư nghiệp Quốc Tử Giám đầu tiên trong lịch sử. Ảnh: Internet

Trong khoa thi năm 1314, 2 học trò của Chu Văn An đỗ Thái học sinh, tương đương học vị tiến sĩ. Thành tích này khiến danh tiếng của người thầy và trường Huỳnh Cung lan rộng trong giới sĩ tử đương thời. Việc mở trường tư dạy học cũng giúp ông có ảnh hưởng lớn đối với sự phát triển của giáo dục cộng đồng.

Dưới triều vua Trần Minh Tông (1314 - 1329), căn cứ vào đạo đức và học nghiệp của Chu Văn An, nhà vua đã bổ nhiệm ông giữ chức Tư nghiệp Quốc Tử Giám, tương đương chức vụ hiệu trưởng ngày nay. Ông là vị Tư nghiệp đầu tiên của Quốc Tử Giám được sử sách ghi nhận.

Trong thời gian đứng đầu Quốc Tử Giám, Chu Văn An trực tiếp giảng dạy cho 2 vị vua tương lai là Hoàng Thái tử Trần Vượng (sau này là vua Trần Hiến Tông) và Thái tử Trần Hạo (sau này là vua Trần Dụ Tông). Ông cũng từng dạy học cho vua Trần Nghệ Tông và vua Trần Duệ Tông. Tư đồ Trần Nguyên Đán (người cùng thời) đánh giá Chu Văn An là bậc “Thượng tường Sơn Đẩu” trong lĩnh vực giáo dục.

Từ quan về Chí Linh dạy học

Không chỉ dành tâm huyết cho sự nghiệp giáo dục, Chu Văn An còn được biết đến là người thẳng thắn, không né tránh việc can gián triều đình. Dưới thời vua Trần Dụ Tông, trước tình trạng triều chính có nhiều bất ổn, ông dâng “Thất trảm sớ”, đề nghị nhà vua chém 7 tên nịnh thần.

Tấu sớ không được nhà vua hồi đáp. Chu Văn An quyết định treo mũ áo, từ quan, trở về sống ở vùng núi Chí Linh và tiếp tục công việc dạy học. Việc một vị quan đứng đầu Quốc Tử Giám dâng sớ can gián nhà vua gây tiếng vang lớn, bởi theo quy chế khi ấy, quyền can gián vua thuộc về quan Ngự sử.

Đền Thờ Chu Văn An
Đề thờ Chu Văn An ở vùng Chí Linh. Ảnh: Internet

Tại Chí Linh, thầy Chu Văn An tiếp tục mở lớp, truyền dạy kiến thức cho học trò. Sự hiện diện của ông góp phần thúc đẩy phong trào học tập tại địa phương, nhiều người theo học sau này trở thành những người tài. Trong số đó có bà Nguyễn Thị Duệ, người đỗ tiến sĩ dưới thời nhà Mạc, được ghi nhận là nữ tiến sĩ đầu tiên và duy nhất của Việt Nam thời phong kiến. Nguyễn Phong cũng là một người học giỏi, 14 tuổi cùng cha đỗ kỳ thi Hương và đến năm 26 tuổi đỗ tiến sĩ.

Những năm tháng ở Chí Linh, Chu Văn An còn trồng cây thuốc, nghiên cứu y học và chữa bệnh cho người dân. Dù đã rời xa chốn quan trường, ông vẫn giữ mối liên hệ với các học trò cũ. Theo Đại Việt sử ký, nhiều học trò từng làm quan trở về thăm thầy. Ngay cả khi học trò đã trưởng thành, nếu nhận thấy họ có điều gì chưa đúng phép, ông vẫn nghiêm khắc chỉ bảo.

Cuối đời, Chu Văn An sống thanh thản trong cảnh nghèo, dành thời gian cho việc dạy học và sáng tác văn chương. Triều đình nhiều lần mời ông trở lại nhưng ông đều từ chối. Tuy vậy, ông vẫn luôn hướng về nhà Trần. Sau khi vua Trần Nghệ Tông dẹp yên loạn Dương Nhật Lễ và khôi phục ngôi vua, Chu Văn An dù tuổi đã cao vẫn trở về triều chúc mừng. Hành động này khiến ông càng được nhân dân và giới sĩ phu đương thời kính trọng.

Trở lại Chí Linh, khi đã gần 80 tuổi, Chu Văn An lâm bệnh nặng. Tháng 11/1370, ông qua đời. Sau khi ông mất, triều đình đưa vào thờ tại Văn Miếu, đặt ông ngang hàng với các bậc thánh hiền xưa.

Ban thờ Chu Văn An ở Văn miếu Quốc Tử Giám. Ảnh: Bảo tàng Lịch sử Quốc gia

Năm 2018, Việt Nam xây dựng hồ sơ khoa học về danh nhân Chu Văn An, đề nghị UNESCO phối hợp tổ chức kỷ niệm 650 năm ngày mất của ông vào năm 2020. Năm 2019, UNESCO thông qua nghị quyết vinh danh Chu Văn An nhân dịp kỷ niệm này. Ông trở thành danh nhân thứ 4 và là thầy giáo đầu tiên của Việt Nam được tổ chức này vinh danh.

Ngày nay, tên tuổi Chu Văn An tiếp tục được lưu danh qua hệ thống trường học, đường phố ở nhiều địa phương. Riêng tại Hà Nội và TP. HCM, có 10 trường học và 5 tuyến đường được đặt theo tên nhà giáo nổi tiếng này.

Diệp Minh
Tin đáng đọc