Nằm giữa Thái Bình Dương rộng lớn, Cộng hòa Kiribati sở hữu vị trí địa lý độc nhất vô nhị khi lãnh thổ trải dài trên cả 4 bán cầu của Trái Đất. Quốc đảo này còn là nơi đón năm mới sớm nhất thế giới, nhưng đang phải đối mặt với nguy cơ mất đi phần lớn diện tích đất liền do biến đổi khí hậu.

Kiribati là quốc gia nằm ở khu vực trung tâm Thái Bình Dương, có tổng diện tích đất liền khoảng 811km², chỉ bằng gần 1/4 diện tích thủ đô Hà Nội (khoảng 3.359,84km²). Dù diện tích khiêm tốn, lãnh thổ nước này phân bố trên một vùng biển rộng lớn, trải dài qua cả đường xích đạo và kinh tuyến 180 độ.

Quốc đảo gồm 33 hòn đảo, trong đó có 32 đảo san hô và đảo đá vôi Banaba. Các đảo được chia thành 3 nhóm chính: Gilbert, Phoenix và Line. Trong đó, quần đảo Gilbert nằm ở hai phía Bắc và Nam của đường xích đạo, quần đảo Phoenix và đảo Banaba thuộc Nam bán cầu. Đặc biệt, các đảo của Kiribati còn nằm ở cả hai phía Đông và Tây của kinh tuyến 180 độ. Đây là cơ sở khiến Kiribati trở thành quốc gia duy nhất có lãnh thổ nằm trên cả 4 bán cầu Bắc, Nam, Đông và Tây.

Một dấu ấn địa lý khác khiến Kiribati được thế giới chú ý là vị trí đón năm mới sớm nhất hành tinh. Năm 1994, Chính phủ nước này điều chỉnh đường đổi ngày quốc tế để thống nhất ngày lịch giữa các nhóm đảo. Hiện Kiribati có 3 múi giờ: UTC+12, UTC+13 và UTC+14. Trong đó, quần đảo Line sử dụng múi giờ UTC+14, sớm nhất thế giới, giúp người dân tại đây bước sang năm mới trước hầu hết các quốc gia khác.

Từng là thuộc địa của Anh, Kiribati chính thức giành độc lập ngày 12/7/1979. Thủ đô Nam Tarawa nằm trong quần đảo Gilbert, là trung tâm hành chính, chính trị và cũng là khu vực đông dân nhất cả nước. Theo kết quả điều tra dân số năm 2020, quốc gia này có khoảng 119.438 người, sinh sống trên 21 trong tổng số 33 hòn đảo.

Kinh tế Kiribati chủ yếu dựa vào khai thác và xuất khẩu thủy sản, đặc biệt là cá ngừ, cùng các hoạt động liên quan đến nghề trồng dừa. Nguồn thu từ việc cấp phép khai thác thủy sản cho tàu cá nước ngoài cũng đóng vai trò quan trọng. Trong khi đó, du lịch vẫn chưa phát triển tương xứng với tiềm năng cảnh quan biển đảo. Diện tích đất canh tác hạn chế, vị trí địa lý cách biệt và sự phụ thuộc vào hàng hóa nhập khẩu khiến nền kinh tế quốc đảo gặp nhiều khó khăn.

Tuy nhiên, thách thức lớn nhất đối với Kiribati hiện nay không chỉ nằm ở vấn đề phát triển kinh tế mà còn là nguy cơ bị đe dọa bởi nước biển dâng. Phần lớn các đảo của quốc gia này có địa hình rất thấp, nhiều khu vực chỉ cao khoảng 1-2m so với mực nước biển. Theo các đánh giá của Ngân hàng Thế giới, những quốc gia đảo san hô như Kiribati đặc biệt dễ bị tổn thương trước tình trạng mực nước biển gia tăng, xói lở bờ biển và các hiện tượng thời tiết cực đoan.

Hệ quả đã hiện diện trong đời sống người dân. Nước mặn xâm nhập vào các tầng chứa nước ngọt dưới lòng đất, làm suy giảm nguồn nước sinh hoạt vốn rất hạn chế. Tình trạng hạn hán và lượng mưa thất thường càng khiến việc tiếp cận nước sạch trở nên khó khăn. Đất canh tác bị nhiễm mặn cũng ảnh hưởng trực tiếp đến sản xuất nông nghiệp, trong đó có những loại cây lương thực truyền thống như khoai môn. Những biến động này đe dọa đồng thời an ninh lương thực, sức khỏe cộng đồng và sinh kế của cư dân trên các đảo.

Trước những nguy cơ đó, Chính phủ Kiribati đã tìm kiếm các phương án thích ứng dài hạn. Năm 2014, quốc gia này hoàn tất thương vụ mua khoảng 2.400ha đất trên đảo Vanua Levu của Fiji, với giá khoảng 9,3 triệu AUD. Khu đất được định hướng phục vụ hoạt động nông nghiệp, góp phần bảo đảm nguồn cung lương thực cho Kiribati.

Thương vụ cũng được nhắc đến như một phương án dự phòng trong bối cảnh nước biển dâng đe dọa nơi sinh sống của người dân. Cựu Tổng thống Anote Tong từng đề cập đến khả năng chuẩn bị điều kiện để người dân có thể di cư trong tương lai nếu cần thiết. Tuy nhiên, việc mua đất tại Fiji không đồng nghĩa với quyết định di dời toàn bộ dân cư. Đây là một phần trong nỗ lực chuẩn bị trước những kịch bản bất lợi do biến đổi khí hậu gây ra.

Đối với Kiribati, việc phải rời bỏ quê hương còn đặt ra vấn đề lớn hơn chuyện tìm kiếm nơi ở mới. Những hòn đảo này là nơi lưu giữ lịch sử, phong tục, tập quán và bản sắc cộng đồng được hình thành qua nhiều thế hệ. Vì vậy, Chính phủ nước này vẫn kiên trì kêu gọi cộng đồng quốc tế hỗ trợ tài chính, công nghệ và các giải pháp thích ứng khí hậu, đồng thời thúc đẩy những cam kết cắt giảm phát thải tại các diễn đàn như Liên Hợp Quốc và Hội nghị COP.

Từ một quốc đảo nổi tiếng bởi vị trí địa lý có một không hai, Kiribati đang trở thành trường hợp điển hình về những tổn thương mà biến đổi khí hậu có thể gây ra đối với các quốc gia đảo nhỏ. Cuộc chiến bảo vệ từng tấc đất, từng nguồn nước ngọt và sinh kế của người dân nơi đây không chỉ là vấn đề riêng của một quốc gia, mà còn phản ánh trách nhiệm chung của cộng đồng quốc tế trong việc bảo vệ hành tinh.