Nguy cơ ngộ độc từ hóa chất tồn dư trên quất cảnh

Theo PGS.TS Nguyễn Duy Thịnh (Đại học Bách khoa Hà Nội), các loại quất cảnh không rõ nguồn gốc nếu dùng làm thực phẩm hoặc ăn trực tiếp có thể gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe. Trên thực tế, để quả chín đều, màu sắc đẹp và mẫu mã bắt mắt đúng dịp Tết, nhiều nhà vườn thường sử dụng hóa chất nhằm kích thích hoặc hãm quá trình ra quả. Trong khi đó, với quất chín tự nhiên, quả thường chín theo từng đợt, không bao giờ vàng đều hay căng mọng đồng loạt như quất cảnh. Vì vậy, việc sử dụng loại quả này tiềm ẩn nguy cơ nhiễm hóa chất độc hại, tích tụ lâu dài trong cơ thể và có thể ảnh hưởng trực tiếp đến chức năng thải độc của gan.

Ông Thịnh cũng chỉ ra rằng những quả quất cảnh trông căng mọng chưa chắc đã an toàn, bởi chúng thường chứa dư lượng hóa chất không gây độc cấp tính ngay lập tức nhưng lại tích tụ âm thầm theo thời gian. Với quất chơi Tết, người dân chỉ nên sử dụng làm gia vị hoặc pha nước uống khi bảo đảm được nguồn gốc an toàn tuyệt đối từ gia đình tự trồng. Đó phải là những cây được chăm sóc bằng nguồn nước bảo đảm và không sử dụng bất kỳ loại chất kích thích tăng trưởng nào. Còn đối với các loại quất mua ngoài thị trường phục vụ mục đích làm cảnh, người tiêu dùng tuyệt đối không nên sử dụng cho ăn uống vì những hệ lụy sức khỏe rất khó dự báo.

Đồng quan điểm, PGS.TS Đặng Văn Đông – Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu Rau quả – cho biết mục tiêu hàng đầu của người sản xuất quất cảnh là làm sao để cây ra nhiều quả và hình thức phải thật bắt mắt. Để bảo vệ quả cũng như giữ màu sắc tươi rói trong suốt thời gian trưng bày, người làm vườn buộc phải sử dụng liên tục các loại thuốc trừ sâu và thuốc kích thích sinh trưởng. Ông Đông nhấn mạnh rằng vì phục vụ thị trường cây cảnh nên quy trình này không đặt nặng tiêu chí thu hoạch để ăn như các loại cây trái thương phẩm thông thường vốn có quy định an toàn rất khắt khe. Dư lượng thuốc bảo vệ thực vật vì thế có thể tồn đọng trên vỏ quả ngay cả khi cây đã được trưng bày nhiều ngày.

Dưới góc nhìn chuyên môn hóa học, TS Vũ Thị Tần cho rằng quất cảnh được trồng chủ yếu để phục vụ nhu cầu thẩm mỹ, nên quy trình chăm sóc tập trung vào việc giữ quả lâu và bền màu hơn bình thường. Các chế phẩm nhà vườn thường sử dụng là hệ dưỡng chất phức hợp, bao gồm phân bón lá, các nguyên tố vi lượng và vitamin kích thích sinh trưởng dành riêng cho cây cảnh. Dù về bản chất là dưỡng chất, song các sản phẩm này không được sản xuất với mục tiêu sử dụng trực tiếp cho con người, nên không thể khẳng định mức độ an toàn tuyệt đối đối với hệ tiêu hóa. Bà Tần cảnh báo rằng trong hóa học, chỉ cần một số thành phần tồn dư vượt ngưỡng cho phép cũng có thể gây ra những tác động không mong muốn.

PGS.TS Nguyễn Tiến Dũng, nguyên Trưởng Khoa Nhi Bệnh viện Bạch Mai, nhận định việc dùng quất cảnh trưng Tết để ngâm siro là một sai lầm nghiêm trọng, có thể khiến tình trạng bệnh của trẻ em trở nên nặng hơn. Theo ông Dũng, việc sử dụng thảo dược như quất làm thuốc đòi hỏi nguyên liệu phải được trồng tại vùng chuyên biệt, bảo đảm an toàn tuyệt đối và có sự quản lý khoa học chặt chẽ. Trong khi đó, quất cảnh hoàn toàn không nằm trong nhóm cây được kiểm soát theo tiêu chuẩn an toàn thực phẩm, nên không thể bảo đảm an toàn khi ăn trực tiếp. Trẻ nhỏ là đối tượng nhạy cảm, vì vậy nếu tiếp xúc với hóa chất tồn dư có thể gặp phải những phản ứng tiêu cực nghiêm trọng và gây tổn thương cơ thể.

Giải pháp sử dụng quất an toàn và đúng mục đích y học

Lương y đa khoa Bùi Đắc Sáng (Hội Đông y Hà Nội) khẳng định quả quất chỉ được sử dụng làm thuốc khi được trồng và chăm sóc an toàn theo đúng quy chuẩn của y học cổ truyền. Với quất cảnh trưng Tết, ông nhấn mạnh tuyệt đối không dùng quả để ăn hay làm vị thuốc chữa bệnh vì các chất kích thích chuyên dụng có thể gây ảnh hưởng nghiêm trọng tới sức khỏe. Vị lương y này khuyến cáo người dân sau Tết nên bỏ quả, giữ cây làm cảnh hoặc trồng lại nếu có điều kiện, thay vì tiếc rẻ mà sử dụng sai mục đích. Để bảo vệ sức khỏe gia đình, việc lựa chọn thực phẩm có nguồn gốc rõ ràng và đáp ứng đầy đủ quy định vệ sinh an toàn là yếu tố then chốt.

PGS.TS Nguyễn Duy Thịnh lưu ý thêm rằng hóa chất không chỉ bám trên bề mặt vỏ mà còn có thể thấm sâu vào phần thịt quả, vì vậy các biện pháp như rửa nước muối không thể loại bỏ hoàn toàn độc tố. Ông cho biết dấu hiệu nhận biết quất nhiễm hóa chất là quả thường nhạt vị, thiếu hương thơm tự nhiên, dù chín vàng nhưng để rất lâu vẫn không bị hỏng do tác động của chất bảo quản. Chỉ khi cây quất được trồng tại nhà, có quy trình chăm sóc rõ ràng và không sử dụng thuốc hóa học, người dân mới nên cân nhắc sử dụng quả. Nguyên tắc an toàn cốt lõi với quất cảnh mua ngoài thị trường là tuyệt đối không ăn dưới mọi hình thức.

TS Vũ Thị Tần cũng khuyến nghị rằng phần vỏ quất – bộ phận thường được tận dụng để ngâm mật ong hoặc pha trà – lại là nơi tập trung dư lượng hóa chất cao nhất. Việc sử dụng cả vỏ sẽ làm tăng nguy cơ hấp thụ các chất không mong muốn vào cơ thể qua đường tiêu hóa và tích tụ lâu dài trong các cơ quan nội tạng nhạy cảm. Bà Tần nhấn mạnh trẻ nhỏ và người cao tuổi cần đặc biệt thận trọng do cơ địa dễ bị ảnh hưởng bởi hóa chất tích lũy. Nếu muốn sử dụng quất để pha chế, người tiêu dùng nên chọn quất trồng với mục đích thương phẩm tại các cơ sở uy tín, có chứng nhận an toàn thực phẩm rõ ràng.

Đối với quất bảo đảm an toàn thực phẩm, lương y Bùi Đắc Sáng chia sẻ một số bài thuốc dân gian như dùng lá quất sạch sắc uống khi còn nóng để giải cảm, dùng vỏ quất sạch sấy khô tán bột để sắc uống giảm nghẹn, hoặc dùng rễ quất sắc nước trị sa nang sưng đau. Với người ho nhiều đờm, bài thuốc hấp cách thủy quả quất với đường phèn dùng liên tục trong ba ngày có thể mang lại hiệu quả rõ rệt. Tuy nhiên, những công dụng này chỉ thực sự phát huy giá trị khi nguyên liệu đầu vào được kiểm soát nghiêm ngặt và hoàn toàn không nhiễm hóa chất.

Việc điều trị ho do phế nhiệt có thể áp dụng bằng cách dùng quả quất sạch kết hợp củ cải ép lấy nước uống hằng ngày để thanh nhiệt, giảm đau họng. Một bài thuốc an thần giảm ho khác gồm quả quất sạch bỏ vỏ, hạt nấu cùng bột ngó sen, đường và thêm một ít hoa quế để tạo thành món chè bổ dưỡng. Dẫu vậy, thông điệp quan trọng nhất mà các chuyên gia muốn nhấn mạnh là cần phân biệt rạch ròi giữa quất thực phẩm và quất trang trí nhằm tránh những hiểm họa tiềm ẩn. Quất cảnh nên được xem là vật phẩm mang giá trị thẩm mỹ, không phải nguồn thực phẩm dự phòng cho gia đình.

Bộ Y tế cũng thường xuyên khuyến cáo người dân không sử dụng các loại cây, quả trồng làm cảnh để chế biến thực phẩm dưới bất kỳ hình thức nào nhằm bảo đảm an toàn sức khỏe. Việc tuân thủ hướng dẫn của chuyên gia và cơ quan quản lý sẽ giúp tránh được những rủi ro đáng tiếc sau mỗi dịp Tết đến, xuân về. Bảo vệ sức khỏe bằng cách tiêu dùng thông minh, đặt yếu tố an toàn lên hàng đầu trong lựa chọn thực phẩm hằng ngày là điều cần thiết. Quất cảnh sau khi hoàn thành vai trò làm đẹp cho không gian sống nên được xử lý đúng cách, thay vì tận dụng làm thực phẩm gây ảnh hưởng trực tiếp tới các cơ quan nội tạng và sức khỏe con người.