Động Tiên Ông nằm ở trung tâm hòn Cái Tai thuộc khu vực đảo Hang Trai trên Vịnh Hạ Long, cách cảng tàu du lịch Tuần Châu khoảng 18km về phía Đông Nam. Bên trong hang có ba khối măng đá mang hình dáng giống ba ông tiên với gương mặt hiền hậu, râu tóc dài, từ đó người dân địa phương gọi tên là động Tiên Ông. Động Tiên Ông còn được biết đến với tên gọi hang Cái Đục, trên bản đồ của người Pháp trước đây ghi là Grotte du Cieau.

Năm 1938, nhà khảo cổ học người Thụy Điển J. Anderson trong quá trình khảo sát các dấu tích cư trú của người Việt cổ tại khu vực ven bờ và các đảo thuộc Vịnh Hạ Long và Bái Tử Long đã phát hiện tại đây những lớp trầm tích lớn chứa nhiều vỏ ốc suối cùng một số công cụ đá cuội thô sơ. Từ phát hiện này, hang Tiên Ông được đánh dấu là một di tích khảo cổ quan trọng trong hệ thống các di chỉ của người Hạ Long cổ trên vịnh.

So với nhiều hang động khác ở Vịnh Hạ Long, động Tiên Ông có cấu trúc khá đặc biệt. Miệng hang rộng khoảng 70m, mở ra như một hàm ếch, nền hang cao hơn mực nước biển hiện nay khoảng 5m. Khu vực cửa hang có nhiều khối thạch nhũ rơi xuống, phản ánh quá trình kiến tạo địa chất tự nhiên.

Không gian bên trong hang dốc dần, sâu khoảng 50m với diện tích ước tính hơn 1.000m² theo khảo sát của Ban Quản lý Vịnh Hạ Long. Ở khu vực giữa hang, các măng đá và nhũ đá phát triển từ trần và nền hang tạo thành vách ngăn tự nhiên, chia không gian thành hai phần.

Tại ngăn phía trong xuất hiện một khối nhũ đá có hình dáng giống một ông bụt, góp phần hình thành tên gọi Tiên Ông. Do cửa hang quay về hướng Đông Nam, lại được các khối thạch nhũ phía trước che chắn, nên không khí trong hang luôn thông thoáng, mát mẻ vào mùa hè và giảm tác động của gió lạnh vào mùa đông.

Ngày 17/11/2007, sau nhiều lần khảo sát, các nhà khảo cổ thuộc Bảo tàng Lịch sử Việt Nam đã tiến hành khai quật tại một số vị trí trong hang với tổng diện tích 60m². Kết quả thu được nhiều hiện vật như rìu đá, dao đá, mảnh gốm và xương động vật trên cạn. Các công cụ đá có kỹ thuật chế tác còn đơn giản, chủ yếu được ghè một hoặc hai mặt.

Đáng chú ý, các lớp trầm tích vỏ ốc nước ngọt chiếm tới 97%, gồm ốc núi (Cyclophorus) và ốc suối (Melania), bên cạnh một phần nhỏ là vỏ nhuyễn thể nước mặn như hà, sò. Theo các báo cáo khoa học, đây là một trong những địa điểm cư trú của người Việt cổ, tồn tại cách nay khoảng 10.000 đến 8.000 năm, tương đồng với di chỉ hang Soi Nhụ trên Vịnh Bái Tử Long, thuộc giai đoạn văn hóa Hòa Bình - Bắc Sơn.

Sự hiện diện dày đặc của vỏ ốc nước ngọt được xác định là tàn tích thức ăn của cư dân cổ, cho thấy vào thời điểm khoảng một vạn năm trước, khu vực này vẫn còn là lục địa. Nhận định này phù hợp với các nghiên cứu địa chất về quá trình hình thành Vịnh Hạ Long. Trong bối cảnh phương thức sống chủ yếu là săn bắt và hái lượm, cư dân Hạ Long cổ đã khai thác nguồn thức ăn từ sông, suối và bước đầu tiếp cận nguồn lợi từ biển, đồng thời sử dụng hang Tiên Ông như nơi cư trú tự nhiên.

Tháng 11/2011, theo quyết định của UBND tỉnh Quảng Ninh, hang Tiên Ông chính thức được đưa vào khai thác du lịch, kết nối với các điểm tham quan như Trung tâm Văn hóa nổi Cửa Vạn, làng chài Cửa Vạn và hồ Ba Hầm. Cùng với các hang động như Mê Cung, Thiên Long, Soi Nhụ, Đông Trong, hang Tiên Ông trở thành một trong những địa điểm phục vụ nghiên cứu và tham quan, góp phần cung cấp tư liệu về lịch sử cư trú của cư dân cổ trên Vịnh Hạ Long.

Tháng 8/2017, Ban Quản lý Vịnh Hạ Long phối hợp với Viện Khảo cổ học Việt Nam và Bảo tàng Quảng Ninh triển khai dự án xây dựng hang Tiên Ông thành một không gian trưng bày khảo cổ tại chỗ. Mô hình này vừa góp phần đa dạng hóa sản phẩm du lịch, vừa hỗ trợ phân bổ lượng khách tham quan trên vịnh.

Hiện nay, tại hang Tiên Ông, hàng trăm hiện vật khảo cổ được trưng bày ngay trong không gian hang, cùng với các hố khai quật được bảo tồn nguyên trạng, mang lại trải nghiệm trực quan về quá trình hình thành và phát triển của các nền văn hóa cổ trên Vịnh Hạ Long. Các hiện vật phản ánh sự nối tiếp của các giai đoạn văn hóa từ Soi Nhụ đến Cái Bèo và Hạ Long kéo dài từ khoảng 18.000 đến 3.500 năm trước.

Tổng hợp

Ảnh: Sưu tầm