Hồi đầu tháng 2/2026, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 236/QĐ-TTg, chính thức công nhận bộ 18 bức tranh khắc ma nhai về các vị La Hán tại động Liên Hoa, chùa Phong Phú (Ninh Bình) là Bảo vật Quốc gia. Theo một số chuyên gia nhận định, đây là một trong những tư liệu tạo hình sớm nhất về hình tượng La Hán trong mỹ thuật Phật giáo Việt Nam. Các bức tranh này có niên đại hơn 600 năm.

Bộ tranh gồm 18 tác phẩm được khắc trực tiếp trên vách đá trong động. Đáng nói, những bức tranh này có kích thước không đồng đều, dao động từ khoảng 67-93cm, nối liền nhau, cách mặt đất khoảng 1m. Mỗi bức thể hiện một vị La Hán với tư thế, thần thái và cử chỉ riêng biệt, đặt trong những bối cảnh thiên nhiên khác nhau. Có vị ngồi kiết già trên phiến đá, có vị cầm gậy, nâng tràng hạt hoặc kết ấn, tạo nên sự phong phú về biểu đạt hình tượng.

Mỗi bức khắc đi kèm dòng chữ Hán, ghi lại danh tính hoặc nơi tu hành của vị La Hán. Tuy nhiên, do trải qua nhiều thế kỷ chịu tác động của thời tiết và con người, nhiều chi tiết đã bị bào mòn, nên một số dòng chữ cũng bị mờ, khó đọc hoặc không còn nguyên vẹn. Hiện nay chỉ có 3 bức còn tương đối rõ, có thể phục dựng và nhận diện nội dung.

Dựa vào phong cách nghệ thuật, hoa văn trang trí và đối chiếu với tư liệu lịch sử, giới nghiên cứu xác định bộ tranh có niên đại vào đầu thời Trần. Đây là giai đoạn Ninh Bình giữ vai trò trung tâm sinh hoạt tôn giáo, đồng thời Phật giáo Đại Việt đang phát triển mạnh mẽ. Sử liệu còn ghi nhận, năm 1231 dưới triều Trần Thái Tông, triều đình đã chủ trương mở rộng ảnh hưởng của Phật giáo bằng việc cho dựng tượng Phật tại nhiều nơi trong cả nước.

Theo đánh giá của Cục Di sản Văn hóa, bộ tranh mang tính độc bản cả về hình thức lẫn nội dung. Đây là bộ khắc ma nhai 18 vị La Hán duy nhất được biết đến tại Việt Nam, được bố trí thành hai cụm đối xứng trên hai vách đá, mỗi bên gồm 9 bức, tạo nên sự cân đối hài hòa trong không gian hang động. Tổng thể này hòa quyện với Phật điện, tượng Trấn Vũ Thiên Tôn và các pho tượng Địa Tạng, góp phần tạo nên bầu không khí linh thiêng và huyền bí.

Về tạo hình, phần lớn các bức có khung viền phía trên uốn cong hình vòng cung, phía dưới là đài sen với nhiều cánh tỏa đều, bên dưới nữa là bệ đỡ. Riêng một bức có khung hình chữ nhật hoàn chỉnh. Toàn bộ khung viền đều được trang trí bằng họa tiết dây leo chạm khắc tinh xảo, thể hiện trình độ kỹ thuật và thẩm mỹ cao của nghệ nhân xưa.

Không chỉ có giá trị nghệ thuật, bộ tranh còn là minh chứng sớm cho sự tiếp nhận và biến đổi tín ngưỡng thờ La Hán tại Việt Nam. Nếu như ở Trung Quốc, hình tượng La Hán được định hình từ thế kỷ IX qua các tác phẩm của thiền sư Quán Hưu thì tại động Liên Hoa, các hình tượng này đã có những biến đổi đáng kể về diện mạo và cách thể hiện. Từ nét mặt, dáng vẻ đến không gian xung quanh đều phản ánh tư duy thẩm mỹ và quan niệm riêng của Phật giáo Đại Việt thời Trần.

Đáng chú ý, nội dung các dòng chữ Hán trên tranh cũng cho thấy sự khác biệt so với truyền thống Trung Hoa. Thay vì chỉ ghi danh tính, một số bức tại động Liên Hoa đề cập trước đến nơi tu hành rồi mới đến tên gọi của vị La Hán, phản ánh cách tiếp cận mang tính bản địa hóa rõ rệt.

Nhìn tổng thể, bộ tranh khắc ma nhai 18 vị La Hán tại động Liên Hoa không chỉ là di sản nghệ thuật quý hiếm mà còn là nguồn tư liệu quan trọng phục vụ nghiên cứu lịch sử và mỹ thuật Phật giáo Việt Nam thời Trần.

Bên cạnh giá trị di sản, động Liên Hoa ngày nay còn là điểm đến nổi bật của Ninh Bình. Nằm trên núi Liên Hoa thuộc khu vực Trường Yên, hang động này gây ấn tượng bởi không gian tĩnh lặng, cổ kính.

Bên trong động có nhiều khối nhũ đá tự nhiên mang hình dáng hoa sen, đúng như tên gọi “Liên Hoa”. Sự kết hợp giữa cảnh quan thiên nhiên và công trình tâm linh tạo nên một không gian vừa huyền bí, vừa thanh tịnh, thu hút những du khách yêu thích khám phá văn hóa và tìm kiếm sự an yên. Ngoài các ma nhai, trong động còn có các bia đá cổ, tượng đá, nhiều bài văn thơ ma nhai…