Khi nhắc đến phong trào Thơ mới (giai đoạn 1932 - 1945), công chúng thường nhớ tới những tên tuổi lớn như Xuân Diệu, Huy Cận, Hàn Mặc Tử, Lưu Trọng Lư hay Nguyễn Bính. 

Thế nhưng, ở buổi đầu của cuộc cách mạng thi ca ấy, có một người phụ nữ đã góp phần quan trọng trong việc bảo vệ, cổ vũ và quảng bá cho những tư tưởng đổi mới. Đó là nữ sĩ Manh Manh (tên thật Nguyễn Thị Kiêm) - người được nhiều nhà nghiên cứu xem là nữ ký giả đầu tiên của làng báo Việt Nam, đồng thời là một trong những gương mặt tiên phong của phong trào Thơ mới.

Nữ ký giả đầu tiên của làng báo

Nguyễn Thị Kiêm sinh năm 1914 tại Gò Công (nay thuộc Đồng Tháp), trong gia đình có truyền thống báo chí. Cha bà là ông Nguyễn Đình Trị (thường gọi Huyện Trị), từng giữ chức tri huyện, đồng thời là cây bút có tiếng trong làng báo Nam Kỳ. Ông cũng từng là ông bầu của các đội bóng Ngôi Sao Xanh và Ngôi Sao Gia Định nổi danh một thời.

Từ nhỏ, bà học tại Gò Công trước khi lên Sài Gòn theo học Trường Trung học Thiếu nữ bản xứ (Collège des Jeunes Filles Indigènes de Saigon), tiền thân của Trường THPT Nguyễn Thị Minh Khai ngày nay. Sau khi tốt nghiệp bằng Thành Chung ban sư phạm vào khoảng năm 1931-1932, bà được giữ lại trường làm giáo viên.

Song song với nghề dạy học, Nguyễn Thị Kiêm bắt đầu cộng tác với các tờ báo như “Phụ nữ Tân văn”, “Công luận”, “Nữ lưu”, “Việt Nam”... Ban đầu, bà chỉ viết các mục nhỏ dưới những bút danh như Myn, Nguyễn Văn Mym hay Lệ Thủy. Theo nhiều tư liệu báo chí đương thời, Nguyễn Thị Kiêm được xem là nữ phóng viên chuyên nghiệp đầu tiên của làng báo Việt Nam. Trong bối cảnh báo giới chủ yếu do nam giới nắm giữ, sự xuất hiện của một nữ ký giả trẻ tuổi đã tạo nên dấu ấn đặc biệt.

Ngay từ những năm đầu cầm bút, bà đã dành sự quan tâm cho các vấn đề hôn nhân, gia đình, giáo dục phụ nữ và đời sống xã hội. 

Tuy nhiên, bước ngoặt đến sau khi Phan Khôi công bố bài thơ “Tình già” trên báo Phụ nữ Tân văn ngày 10/3/1932 - tác phẩm thường được xem là phát súng mở đầu cho phong trào Thơ mới nhưng cũng tạo ra nhiều tranh cãi gay gắt trên văn đàn.

Trong khi không ít ý kiến phản đối lối thơ phá bỏ khuôn phép cũ, Nguyễn Thị Kiêm đã sớm lên tiếng ủng hộ. Bà viết bài phân tích, bênh vực “Tình già” và đánh giá cao khả năng biểu đạt cảm xúc chân thực của tác phẩm. Sau đó, bà tiếp tục có nhiều bài viết cổ vũ những sáng tác mới của Thế Lữ, Lưu Trọng Lư cùng các tác giả trẻ khác.

Từ đây, cái tên Manh Manh xuất hiện ngày càng thường xuyên trên mặt báo với tư cách một trong những người bảo vệ nhiệt thành nhất cho phong trào Thơ mới.

Cuộc diễn thuyết gây tiếng vang năm 19 tuổi

Dấu mốc quan trọng nhất trong hành trình cổ vũ Thơ mới của Nguyễn Thị Kiêm là buổi diễn thuyết tại Hội Khuyến học Sài Gòn ngày 26/7/1933, khi bà mới 19 tuổi.

Trong tác phẩm “Thi nhân Việt Nam”, hai nhà phê bình văn học nổi tiếng Hoài Thanh và Hoài Chân đã ghi nhận đây là lần đầu tiên một phụ nữ đứng diễn thuyết trước đông đảo công chúng về Thơ mới.

Tại diễn đàn, bà mạnh mẽ bảo vệ quan điểm đổi mới thi ca, cho rằng thơ ca cần thoát khỏi những ràng buộc của niêm luật cũ để diễn đạt cảm xúc chân thực hơn. Theo bà, "muốn cho tình tứ không vì khuôn khổ mà bị đẹt mất" thì cần có một hình thức thơ mới với những nguyên tắc rộng rãi hơn.

Nguyễn Thị Kiêm cũng chỉ ra những giới hạn của thơ Đường luật khi người sáng tác phải chịu sự gò bó của luật bằng trắc, phép đối và các quy phạm chặt chẽ. Bà cho rằng nhiều ý tưởng mới không còn phù hợp để diễn đạt trong khuôn khổ cũ, từ đó khẳng định nhu cầu tất yếu của một nền thơ hiện đại.

Buổi diễn thuyết đã tạo nên cuộc tranh luận sôi nổi trên báo chí cả trong Nam lẫn ngoài Bắc, góp phần đưa Thơ mới từ một xu hướng thử nghiệm trở thành phong trào văn học có ảnh hưởng sâu rộng.

Không chỉ cổ vũ Thơ mới bằng lý luận và diễn thuyết, Nguyễn Thị Kiêm còn trực tiếp sáng tác theo khuynh hướng này.

Toàn bộ di sản thơ ca của bà chỉ khoảng 10 tác phẩm, gồm: “Viếng phòng vắng”, “Thơ gởi cho em Vân”, “Mộng du”, “Canh tàn”, “Lá rụng”, “Sa đà”, “Hai cô thiếu nữ”, “Bức thư gởi cho tất cả ai ưa hay là ghét lối thơ mới”, “Một bài thơ mới gởi riêng cho các anh ghiền: Bà Lafugie - nhà thám hiểm và họa sĩ”, “Đêm khuya qua Xuân Lộc”.

Trong đó, bài thơ “Viếng phòng vắng” đăng trên số Xuân Quý Dậu năm 1933 của báo Phụ nữ Tân văn từng gây chú ý bởi cách trình bày và hình thức biểu đạt khác biệt so với thơ truyền thống.

Ngoài thơ, Nguyễn Thị Kiêm còn để lại nhiều phóng sự, ký sự và du ký đáng chú ý như “Cuộc hành trình từ Nam ra Bắc”, “Hà Nội với mấy cái cảm tưởng đầu”, “Dưới chân đèo Cả”. Bà cũng là cây bút năng nổ trong lĩnh vực phê bình sân khấu, cải lương và đời sống văn hóa.

Dù sáng tác không nhiều, vai trò của Nguyễn Thị Kiêm vẫn được các nhà nghiên cứu đánh giá cao. Cuốn “Việt Nam thi nhân tiền chiến” từng nhận định bà là "người nữ chiến sĩ tiền phong" góp phần quan trọng vào quá trình hình thành và phát triển của phong trào Thơ mới.

Tiếng nói mạnh mẽ về nữ quyền

Bên cạnh hoạt động văn chương, Nguyễn Thị Kiêm còn là một trong những tiếng nói mạnh mẽ nhất về nữ quyền ở Việt Nam những năm 1930.

Từ năm 1932 đến 1934, bà liên tục thực hiện các cuộc diễn thuyết về vai trò phụ nữ trong xã hội hiện đại với các chủ đề như “Phụ nữ và văn học”, “Dư luận nam giới đối với phụ nữ tân tiến”, “Một ngày của một người đàn bà tân tiến”, “Có nên tự do kết hôn hay không”, “Có nên bỏ chế độ đa thê không”. Trong nhiều bài phát biểu, Nguyễn Thị Kiêm cho rằng phụ nữ cần được học tập, lao động, tham gia các hoạt động xã hội và được nhìn nhận bình đẳng với nam giới trong tư cách một con người.

Báo chí thời bấy giờ mô tả nhiều buổi diễn thuyết của Nguyễn Thị Kiêm luôn trong tình trạng kín chỗ, thu hút đông đảo trí thức, học sinh, sinh viên tham dự. Tại Hà Nội, công chúng kéo đến đông đến mức nhiều người phải đứng bên ngoài hội trường để theo dõi. Những quan điểm tiến bộ của Nguyễn Thị Kiêm đã tạo tiếng vang lớn trong xã hội Việt Nam đầu thế kỷ XX, góp phần thúc đẩy phong trào phụ nữ tại Sài Gòn, Hà Nội, Hải Phòng và nhiều địa phương khác. 

Năm 1936, khi phong trào Đông Dương Đại hội diễn ra sôi nổi, Nguyễn Thị Kiêm là một trong hai phụ nữ được cử tham gia Ủy ban lâm thời tổ chức Đông Dương Đại hội tại Sài Gòn, cùng nhiều nhân vật nổi tiếng như Nguyễn An Ninh, Trịnh Đình Thảo, Nguyễn Văn Tạo hay Tạ Thu Thâu.

Sau khi báo Phụ nữ Tân văn đình bản vào cuối năm 1934, hoạt động văn học và báo chí của Nguyễn Thị Kiêm dần thu hẹp. Năm 1937, Nữ sĩ Manh Manh kết hôn với người bạn thơ Lư Khê Trương Tuấn Cảnh (tên thật Trương Văn Em) - một nhà giáo dạy Việt văn ở trường Trung học Huỳnh Khương Ninh, Sài Gòn. Ông là nhà thơ, nhà báo có tiếng đương thời, được người đời xưng tụng là “Hà Tiên tứ kiệt” cùng với Đông Hồ, Mộng Tuyết, Trúc Hà. 

Hai người có với nhau con gái đầu lòng có biệt danh Mi Nu. Mi Nu yểu mệnh, chỉ sống được một tuổi. Sau này, nữ sĩ Manh Manh không sinh được nữa nên để cho chồng kết hôn với người khác. Năm 1950, sau khi Lư Khê Trương Tuấn Cảnh bị ám sát chết, Nguyễn Thị Kiêm sang Pháp sinh sống và gần như rời xa đời sống văn chương trong nước. Nữ sĩ mất ngày 26/1/2005 tại một nhà dưỡng lão ở Paris, hưởng thọ 91 tuổi.

Theo thời gian, tên tuổi Manh Manh nữ sĩ dần ít xuất hiện trong các công trình nghiên cứu phổ thông về văn học giai đoạn 1930 - 1945. Tuy nhiên, khi nhìn lại lịch sử hình thành phong trào Thơ mới, nhiều nhà nghiên cứu vẫn dành cho bà sự ghi nhận đặc biệt.

Với vai trò nữ ký giả tiên phong, nhà hoạt động xã hội và người cổ vũ nhiệt thành cho những tư tưởng đổi mới trong thi ca, Nguyễn Thị Kiêm đã góp phần tạo nên một trong những bước chuyển quan trọng nhất của văn học Việt Nam hiện đại.

* Bài viết có sử dụng thông tin tham khảo từ các nguồn:

- Nhà báo Nguyễn Thị Manh Manh và phong trào nữ quyền đầu thế kỷ 20 - Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam

- Nguyễn Thị Manh Manh - Nữ sĩ tiên phong trong Phong trào Thơ mới - Hội Nhà văn Việt Nam

- Nữ ký giả đầu tiên của làng báo - Báo Dân Trí

- Nữ sĩ Manh Manh góp phần không nhỏ vào nền văn học nước nhà - Hội Nhà văn Việt Nam 

- NHỚ VỀ BÀ NGUYỄN THỊ KIÊM (MANH MANH NỮ SĨ) - Bảo tàng Phụ nữ Nam Bộ

- Nguyễn Thị Kiêm - nữ nhà báo đa tài - Báo Đồng Tháp