Trong Chiến dịch Điện Biên Phủ năm 1954, sân bay Mường Thanh từng được ví như “yết hầu” của tập đoàn cứ điểm do quân đội Pháp xây dựng. Đây là đầu mối tiếp tế đặc biệt quan trọng, nơi hàng trăm tấn hàng hóa, vũ khí và binh lực được đưa vào lòng chảo Mường Thanh mỗi ngày.

Gần 90 năm sau, trên chính vùng đất từng ghi dấu một trong những trận quyết chiến lớn của lịch sử, sân bay này đã có diện mạo hoàn toàn khác. Từ một sân bay dã chiến, nơi đây trở thành một trong những đầu mối giao thông hàng không quan trọng của tỉnh Điện Biên và khu vực Tây Bắc.

Sân bay dã chiến giữa lòng chảo Mường Thanh

Năm 1939, quân đội Pháp xây dựng sân bay Mường Thanh ngay giữa lòng chảo Mường Thanh, biến nơi đây thành một điểm trung chuyển quân sự quan trọng trên chiến trường Điện Biên Phủ.

Sân bay có đường băng dài khoảng 2.000m, rộng 50m, khu vực cất và hạ cánh rộng 25m, dài 120m, cách xa các ngọn núi cao khoảng 10-12km. Vị trí địa lý đắc địa này giúp sân bay dễ dàng cất, hạ cánh.

Khi quyết định biến Điện Biên Phủ thành một tập đoàn cứ điểm quy mô lớn, quân đội Pháp đặc biệt chú trọng củng cố sân bay Mường Thanh. Đường băng được gia cố bằng hàng vạn tấm ghi sắt chế tạo sẵn từ Pháp, sau đó vận chuyển bằng máy bay, thả dù xuống Điện Biên và lắp ghép tại chỗ. Tháng 1/1954, khoảng 3 tấn dây thép gai cũng được không quân Pháp chuyển từ sân bay Bạch Mai tới Điện Biên để phục vụ việc xây dựng hệ thống phòng thủ.

Từ đây, Mường Thanh trở thành đầu mối của tuyến vận tải đường không nối Điện Biên Phủ với Hà Nội và Hải Phòng. Có thời điểm, gần 100 lượt máy bay mỗi ngày được huy động, vận chuyển khoảng 200-300 tấn hàng hóa cùng 100-150 lính dù vào tập đoàn cứ điểm.

Những máy bay vận tải C-119 từ Cát Bi (Hải Phòng), Gia Lâm (Hà Nội) liên tục đáp xuống Mường Thanh, mang theo binh lực, lương thực, vũ khí và các nhu yếu phẩm phục vụ quân Pháp. Với vai trò đặc biệt quan trọng đó, sân bay Mường Thanh được ví như “yết hầu” của tập đoàn cứ điểm Điện Biên Phủ.

Bởi vậy, cắt đứt “cầu hàng không” tại Mường Thanh trở thành một trong những mục tiêu then chốt của quân đội Việt Nam. Bởi lẽ, khi tuyến tiếp tế này bị bóp nghẹt, lực lượng Pháp tại Điện Biên Phủ dần rơi vào thế bị động, thiếu thốn và cô lập.

Đến ngày 30/3/1954, sân bay Mường Thanh gần như bị vô hiệu hóa về khả năng tiếp nhận máy bay. Tuyến tiếp tế đường không mà Bộ chỉ huy Pháp đặt nhiều kỳ vọng không còn đáp ứng được nhu cầu ngày càng cấp thiết của tập đoàn cứ điểm đang bị bao vây.

Chiều 22/4/1954, quân đội Việt Nam chính thức làm chủ sân bay Mường Thanh. Việc mất đầu mối này khiến quân Pháp gần như bị cắt đứt tuyến tiếp tế đường không quan trọng, góp phần đẩy tập đoàn cứ điểm vào thế cô lập trước khi thất thủ ngày 7/5/1954.

Từ sân bay dã chiến đến hoạt động hàng không dân dụng

Sau Chiến thắng Điện Biên Phủ, quân đội Việt Nam tiếp quản sân bay Mường Thanh. Năm 1958, hoạt động vận tải hàng không dân dụng chính thức được mở và do quân đội đảm nhiệm.

Sau khi miền Bắc được giải phóng, sân bay này vẫn được duy trì nhưng trong một thời gian dài gần như không khai thác thường xuyên.

Đến năm 1973, trong quá trình chuẩn bị kỷ niệm 20 năm Chiến thắng Điện Biên Phủ, cảng hàng không này được khôi phục. Từ đây, sân bay từng bước được đầu tư, nâng cấp và hoàn thiện để đáp ứng nhu cầu đi lại, giao thương của địa phương. Tên sân bay Điện Biên cũng được gọi theo các giai đoạn nâng cấp, phục hồi.

Việc duy trì hoạt động hàng không tại Điện Biên có ý nghĩa đặc biệt đối với địa phương và cả khu vực Tây Bắc. Với địa hình chủ yếu là đồi núi, khoảng cách xa các trung tâm kinh tế lớn và hệ thống giao thông đường bộ còn nhiều hạn chế, hàng không trở thành một trong những phương thức kết nối quan trọng của Điện Biên với các tỉnh, thành trong cả nước. Các đường bay giúp rút ngắn đáng kể thời gian di chuyển tới Hà Nội và nhiều địa phương khác, đồng thời mở rộng khả năng giao thương, tạo thuận lợi cho phát triển du lịch, thu hút đầu tư và thúc đẩy kinh tế - xã hội của tỉnh.

Bước ngoặt lớn đối với Cảng hàng không Điện Biên đến từ dự án đầu tư mở rộng, nâng cấp với tổng mức vốn hơn 3.000 tỷ đồng. Trong đó, khoảng 1.467 tỷ đồng do Tổng công ty Cảng hàng không Việt Nam (ACV) bố trí và 1.555 tỷ đồng từ ngân sách tỉnh Điện Biên dành cho công tác giải phóng mặt bằng. Dự án hoàn thành vào cuối năm 2023, mở ra một giai đoạn mới cho sân bay sau thời gian tạm dừng khai thác để phục vụ thi công.

Một trong những dấu mốc đáng chú ý nhất diễn ra ngày 1/12/2023, khi chiếc Airbus A321 mang số hiệu VN-A396 hạ cánh xuống sân bay Điện Biên. Đây là lần đầu tiên trong lịch sử, sân bay đón thành công một máy bay cỡ lớn thuộc dòng A320/A321, đánh dấu sự thay đổi rõ rệt về năng lực khai thác.

Hiệu quả của việc nâng cấp nhanh chóng được thể hiện qua lượng hành khách và tần suất bay. Chỉ sau khoảng 4 tháng khai thác trở lại, sân bay đã phục vụ gần 70.000 lượt khách với hơn 900 chuyến bay. Đặc biệt, trong giai đoạn cao điểm kỷ niệm 70 năm Chiến thắng Điện Biên Phủ, từ tháng 3 đến tháng 5/2024, có thời điểm sân bay tiếp nhận tới 9 chuyến bay trong một ngày, tương đương 18 lượt cất, hạ cánh.

Sau dự án, diện mạo Cảng hàng không Điện Biên được thay đổi đáng kể. Đường cất hạ cánh 35-17 có kích thước 2.400 x 45m, kết cấu bê tông xi măng, được thiết kế để khai thác các loại tàu bay A320/A321 hoặc tương đương. Hai đầu đường cất hạ cánh được bố trí sân quay, đáp ứng yêu cầu vận hành của các dòng máy bay lớn hơn.

Sân đỗ có 4 vị trí, gồm 3 vị trí dành cho A320/A321 hoặc tương đương và một vị trí dành cho ATR72 hoặc các loại tàu bay tương đương trở xuống.

Nhà ga hành khách được thiết kế với 2 tầng, theo hướng hiện đại và hài hòa với không gian kiến trúc. Tầng 1 bố trí khu vực sảnh, hành khách đi và đến; tầng 2 gồm phòng chờ, phòng khách hạng thương gia, khu vực dịch vụ thương mại cùng các hạng mục phụ trợ.

Với địa hình chủ yếu là đồi núi, kết nối đường bộ tới các trung tâm kinh tế lớn còn nhiều hạn chế, hàng không giữ vai trò đặc biệt quan trọng đối với Điện Biên. Việc nâng cấp sân bay không chỉ tạo thuận lợi cho người dân đi lại mà còn mở rộng dư địa phát triển du lịch, thương mại và thu hút đầu tư.

Cảng hàng không Điện Biên vì thế ngày càng được xem là một mắt xích quan trọng trong mạng lưới giao thông và chiến lược phát triển kinh tế - xã hội của địa phương. Từ một sân bay dã chiến phục vụ chiến tranh, Mường Thanh - Điện Biên đã trải qua hơn 7 thập kỷ biến đổi để trở thành một cảng hàng không hiện đại, giữ vai trò cửa ngõ kết nối Điện Biên với các địa phương trong cả nước.

Trong khu vực Tây Bắc, Điện Biên là địa phương duy nhất có sân bay đang khai thác. Vì vậy, Cảng hàng không Điện Biên không chỉ đáp ứng nhu cầu đi lại của người dân mà còn trở thành hạ tầng quan trọng, góp phần mở rộng kết nối, thúc đẩy du lịch, thu hút đầu tư và tăng cường giao thương cho toàn khu vực.