Giáo sư, bác sĩ Tôn Thất Tùng (1912-1982) được biết đến là một trong những nhà khoa học có đóng góp nổi bật cho nền y học Việt Nam. Ông không chỉ ghi dấu ấn với tư cách bác sĩ nội trú đầu tiên người Việt tại các bệnh viện ở Hà Nội mà còn phát triển phương pháp cắt gan được giới chuyên môn quốc tế công nhận.

Ít ai biết rằng, nền tảng cho thành tựu ấy bắt nguồn từ những năm tháng ông dành phần lớn thời gian trong phòng giải phẫu, kiên trì nghiên cứu cấu trúc gan bằng các dụng cụ đơn giản.

Người Việt duy nhất trúng tuyển kỳ thi bác sĩ nội trú năm 1938

Sinh năm 1912, quê gốc Thanh Hóa và trưởng thành tại Huế, Tôn Thất Tùng ra Hà Nội học tại Trường Bưởi vào năm 1931. Đến năm 1932, ông tiếp tục theo học Trường Y - Dược thuộc Đại học Đông Dương.

Trong bối cảnh nền giáo dục y khoa thời thuộc địa còn tồn tại nhiều rào cản đối với người bản xứ, cơ hội được đào tạo chuyên sâu tại bệnh viện của sinh viên Việt Nam rất hạn chế.

Không chấp nhận những giới hạn đó, Tôn Thất Tùng đã đấu tranh để người Việt có cơ hội tham gia kỳ thi tuyển bác sĩ nội trú.

Năm 1938, kỳ thi đầu tiên dành cho bác sĩ người Việt được tổ chức tại các bệnh viện ở Hà Nội. Tôn Thất Tùng trở thành thí sinh duy nhất trúng tuyển.

Thành tích này giúp ông bước vào môi trường đào tạo và thực hành ngoại khoa chuyên sâu, đồng thời mở ra chặng đường nghiên cứu gắn liền với lĩnh vực phẫu thuật gan.

Hơn 200 lá gan tử thi và công trình nghiên cứu được quốc tế ghi nhận

Ngay từ khi còn học y, Tôn Thất Tùng đã dành sự quan tâm đặc biệt cho cấu tạo bên trong lá gan, nhất là hệ thống mạch máu và đường mật.

Trong một lần quan sát gan tử thi có giun ký sinh trong đường mật, ông nhận thấy có thể tìm hiểu cấu trúc cơ quan này bằng cách trực tiếp phẫu tích, lần theo từng nhánh mạch máu và ống mật.

Từ năm 1935 đến 1939, ông thực hiện nghiên cứu trên hơn 200 lá gan tử thi. Với những dụng cụ thô sơ, trong đó có dao nạo, ông tỉ mỉ khảo sát từng cấu trúc rồi ghi chép, xây dựng các sơ đồ giải phẫu.

Quá trình nghiên cứu kéo dài nhiều năm đã giúp ông hiểu sâu hơn về sự phân bố mạch máu trong gan, một yếu tố có ý nghĩa quyết định đối với việc thực hiện các ca phẫu thuật.

Năm 1939, Tôn Thất Tùng bảo vệ thành công luận án bác sĩ y khoa về hệ thống mạch máu trong gan. Công trình được Đại học Paris trao Huy chương Bạc, đánh dấu sự ghi nhận quốc tế đối với những nghiên cứu của một bác sĩ Việt Nam.

Phương pháp cắt gan mang tên người Việt

Từ kết quả nghiên cứu giải phẫu, Tôn Thất Tùng tiếp tục phát triển kỹ thuật cắt gan dựa trên việc xác định chính xác cấu trúc mạch máu và đường mật.

Thay vì thực hiện phẫu thuật khi chưa kiểm soát đầy đủ các cấu trúc bên trong, phương pháp của ông cho phép bác sĩ chủ động xử lý mạch máu và đường mật, từ đó cắt bỏ phần gan cần thiết một cách có kế hoạch.

Cách tiếp cận này góp phần rút ngắn thời gian phẫu thuật và hạn chế mất máu, vốn là một trong những nguy cơ lớn khi mổ gan.

Dù ban đầu từng gặp những ý kiến hoài nghi từ một số chuyên gia nước ngoài, Tôn Thất Tùng vẫn kiên trì hoàn thiện kỹ thuật dựa trên cơ sở nghiên cứu và thực tiễn điều trị.

Năm 1952, phương pháp cắt gan của ông được giới thiệu tại Hội nghị Phẫu thuật quốc tế ở Copenhagen (Đan Mạch) và nhận được sự công nhận của giới chuyên môn.

Từ đó, tên tuổi Tôn Thất Tùng gắn liền với một kỹ thuật phẫu thuật mang dấu ấn Việt Nam, góp phần khẳng định năng lực nghiên cứu và sáng tạo của các bác sĩ trong nước.

Hành trình từ người Việt đầu tiên trúng tuyển kỳ thi bác sĩ nội trú đến nhà phẫu thuật được quốc tế biết đến của Giáo sư Tôn Thất Tùng cho thấy giá trị của quá trình đào tạo chuyên sâu, nghiên cứu nghiêm túc và kiên trì theo đuổi những vấn đề khoa học khó.

Di sản ông để lại không chỉ là một phương pháp phẫu thuật mà còn là tấm gương về tinh thần học hỏi, sáng tạo và cống hiến cho nhiều thế hệ thầy thuốc Việt Nam.