Tại Thanh Hóa, có một công trình bằng đá tồn tại hơn 600 năm như một minh chứng đặc biệt cho tài năng kiến trúc, kỹ thuật xây dựng và tư duy của người Việt, đó là Thành nhà Hồ. Đây không chỉ là công trình quân sự và chính trị quan trọng trong lịch sử dân tộc, mà còn được ghi nhận là một trong những di sản văn hóa có giá trị nổi bật toàn cầu.

Theo các tư liệu lịch sử, Thành nhà Hồ được xây dựng vào năm 1397 dưới triều Hồ Quý Ly. Sau khi hoàn thành, kinh đô được chuyển từ Thăng Long về đây, vùng đấy này cũng được gọi là Tây Đô tránh nhầm lẫn với Đông Đô (Thăng Long, Hà Nội), mở đầu cho một giai đoạn đặc biệt trong lịch sử phong kiến Việt Nam.

Thành tọa lạc tại khu vực thuộc xã Tây Đô, tỉnh Thanh Hóa ngày nay. Công trình được quy hoạch với 4 mặt thành đều xây dựng bằng những khối đá lớn ghép khít với nhau. Các bức tường thành tạo nên hệ thống phòng thủ kiên cố, thể hiện trình độ kỹ thuật xây dựng vượt bậc trong bối cảnh cuối thế kỷ XIV.

Theo các nghiên cứu khảo cổ và lịch sử, quá trình xây dựng công trình đã sử dụng khoảng 20.000m³ đá cùng gần 100.000m³ đất được đào đắp, tạo nên một quần thể kiến trúc quy mô lớn và có giá trị đặc biệt về mặt kỹ thuật.

Điểm làm nên giá trị nổi bật của Thành nhà Hồ chính là kỹ thuật xây dựng, nhiều khối đá được sử dụng có trọng lượng từ 10 đến 26 tấn nhưng vẫn được gia công chính xác và lắp ghép chặt chẽ. Để hoàn thành công trình, người xưa đã thực hiện đồng bộ nhiều công đoạn kỹ thuật phức tạp, từ khai thác đá, vận chuyển, xử lý nền móng đến nâng các khối đá nặng lên độ cao hơn 10m.

Toàn bộ quá trình đều được thực hiện bằng phương pháp thủ công trong điều kiện kỹ thuật thô sơ, bởi vì thế nên các nhà nghiên cứu đánh giá đây là thành tựu đặc biệt trong lịch sử kiến trúc Việt Nam.

Không chỉ đáp ứng yêu cầu phòng thủ, công trình còn bảo đảm tính thẩm mỹ, thể hiện tư duy quy hoạch và nghệ thuật kiến trúc. Xét về quy mô, mức độ hoàn chỉnh và giá trị kỹ thuật, đây vẫn được xem là công trình mang tính đột phá hiếm thấy trong lịch sử kiến trúc thành quách của Việt Nam.

Tại Kỳ họp lần thứ 35 của Ủy ban Di sản Thế giới tổ chức ở Paris (Pháp) ngày 27/6/2011, UNESCO đã quyết định đưa Thành nhà Hồ vào Danh mục Di sản Văn hóa Thế giới dựa trên hai tiêu chí nổi bật là tính đại diện cho một hình thái kiến trúc đô thị độc đáo (tiêu chí iv) và minh chứng cho sự giao lưu giá trị tư tưởng, kỹ thuật trong bối cảnh chuyển giao lịch sử (tiêu chí ii).

Trong những năm gần đây, công tác khảo cổ, bảo tồn và số hóa di sản tiếp tục được đẩy mạnh. Trung tâm Bảo tồn Di sản Thành nhà Hồ đã phối hợp với Viện Khảo cổ học cùng nhiều chuyên gia trong và ngoài nước tiến hành số hóa hơn 10.000 hiện vật khảo cổ, đồng thời xây dựng hồ sơ khoa học cho các khu vực khai quật.

Nhiều địa điểm khảo cổ quan trọng như nền móng Chính điện, đàn tế Nam Giao hay khu vực Đông Thái Miếu và Tây Thái Miếu được bảo tồn nguyên trạng theo phương pháp in situ (nghiên cứu, thí nghiệm, xử lý hoặc bảo tồn đối tượng ngay trong môi trường tự nhiên hoặc vị trí ban đầu của nó). Các khu vực này được lắp đặt hệ thống mái che chuyên dụng và bảng thông tin thuyết minh nhằm phục vụ nghiên cứu khoa học, giáo dục di sản và tham quan du lịch. Song song với đó, các hiện vật tiêu biểu được bảo quản và trưng bày tại Nhà trưng bày Di sản Thành nhà Hồ.

Trải qua hơn 600 năm với nhiều biến động lịch sử, Thành nhà Hồ vẫn giữ được những giá trị nổi bật về kiến trúc, kỹ thuật xây dựng và văn hóa. Không chỉ là chứng nhân của một giai đoạn lịch sử đặc biệt của dân tộc, công trình còn phản ánh trình độ sáng tạo, khả năng tổ chức và tư duy quy hoạch của người Việt trong thời kỳ trung đại.

Ngày nay, cùng với việc đẩy mạnh bảo tồn gắn với phát triển du lịch bền vững, Thành nhà Hồ đang trở thành điểm đến hấp dẫn đối với du khách, các nhà nghiên cứu và những người yêu mến di sản văn hóa. 

Thông tin trong bài được tham khảo tại:

1. Di tích Thành Nhà Hồ - Cục Di sản Văn hóa

2. Website: Trang thông tin điện tử Thành nhà Hồ