Giữa quần thể núi Bà (Gia Lai), nơi những dãy núi nối tiếp nhau chạy dài ra biển Đông, có một công trình cổ gần nghìn năm tuổi vẫn nằm lặng lẽ trên đỉnh cao gần 800m suốt nhiều thế kỷ. Đó là tháp Hòn Chuông, một di tích Champa độc đáo. Đây cũng là ngôi tháp Chăm có vị trí xây dựng cao nhất Việt Nam còn tồn tại đến nay.

Hiện nay, tỉnh Gia Lai đang triển khai dự án mở tuyến đường dài hơn 6km, với tổng số vốn khoảng 125 tỷ đồng, để kết nối khu vực chân núi với di tích. Khi tuyến đường hoàn thành, Hòn Chuông được kỳ vọng sẽ trở thành điểm đến du lịch văn hóa, lịch sử và khám phá nổi bật của khu vực Nam Trung Bộ.

Ngôi tháp cổ cô độc giữa quần thể núi Bà

Tháp Hòn Chuông nằm phía Tây xã Đề Gi, giữa quần thể núi Bà gồm 66 đỉnh lớn nhỏ. Đỉnh cao nhất là Hòn Vung với độ cao khoảng 880m, còn Hòn Chuông cao 779m, đứng thứ hai trong toàn dãy núi.

Từ xa nhìn lại, cả ngọn núi có hình dáng giống một chiếc chuông khổng lồ úp xuống nên người dân địa phương gọi nơi đây là Hòn Chuông. Trên đỉnh khối đá cao khoảng 50m là dấu tích của ngôi tháp Champa cổ.

Trong thời kỳ kháng chiến chống Mỹ, khu vực núi Bà từng là căn cứ cách mạng quan trọng. Toàn bộ khu căn cứ hiện có 22 điểm được xếp hạng di tích lịch sử và thắng cảnh quốc gia từ năm 1994. Tuy nhiên, chính tháp Hòn Chuông mới là công trình gây nhiều tò mò nhất với giới khảo cổ và du khách yêu khám phá.

Theo tài liệu khảo sát, tháp được phát hiện vào năm 1993 trong một chuyến khảo sát của Bảo tàng tỉnh Bình Định cũ. Khi đó, các cán bộ phát hiện trên đỉnh đá có một kiến trúc lạ cùng nhiều mảnh gạch Chăm và ngói trang trí hình sừng bò nằm rải rác dưới chân núi.

Đến năm 2020, đoàn khảo sát tiếp tục quay lại khu vực này. Họ phải mất gần 2,5 giờ vượt ba ngọn núi mới tiếp cận được chân khối đá nơi có tháp cổ. Dọc đường đi, nhiều dấu tích gạch vỡ và vật liệu kiến trúc Champa tiếp tục được phát hiện.

Hiện tháp chỉ còn phần thân chính với chiều cao khoảng 7m. Mỗi cạnh dài khoảng 8,5m, tường dày từ 1,5 đến 2m. Điều khiến công trình trở nên khác biệt là thân tháp hoàn toàn không có hoa văn trang trí cầu kỳ như phần lớn kiến trúc Champa khác.

Các viên gạch được xây khít mạch theo kiểu so le, tạo thành bề mặt gần như phẳng tuyệt đối. Mặt phía đông còn nguyên vẹn nhất với hàng chục lớp gạch liên kết chắc chắn sau hàng trăm năm. 

Kiến trúc của Hòn Chuông cũng mang dáng vẻ khác biệt so với nhiều tháp Champa nổi tiếng ở miền Trung. Nếu các tháp Chăm thường có tường thẳng, mái nhiều tầng và hệ thống phù điêu trang trí tinh xảo thì Hòn Chuông lại có thân thu nhỏ dần lên đỉnh, mái bằng nhỏ gọn và gần như tối giản về chi tiết.

Chính sự khác biệt này khiến nhiều nhà nghiên cứu cho rằng đây có thể là một dạng kiến trúc đặc biệt phục vụ mục đích riêng biệt chứ không đơn thuần là đền tháp tín ngưỡng thông thường.

Gia Lai kỳ vọng đánh thức du lịch di sản

Đến nay, công năng thực sự của tháp Hòn Chuông vẫn là câu hỏi lớn với giới nghiên cứu.

Một số chuyên gia nhận định đây là công trình tôn giáo mang ý nghĩa linh thiêng của người Champa. Theo quan niệm Ấn Độ giáo, nhiều công trình được xây dựng trên núi cao nhằm tượng trưng cho núi thiêng Shikhara, nơi kết nối giữa thần linh và con người.

Từ vị trí của Hòn Chuông, người đứng trên đỉnh có thể quan sát bao quát biển phía Đông, vùng đồng bằng phía Bắc và khu vực An Nhơn phía Tây Nam - nơi từng là trung tâm chính trị và tôn giáo quan trọng của Champa từ thế kỷ X đến XV.

Chính tầm nhìn rộng mở này khiến nhiều giả thuyết khác được đặt ra. Một số nhà nghiên cứu cho rằng tháp có thể từng đóng vai trò như đài quan sát quân sự hoặc cột mốc định hướng cho tàu thuyền ngoài khơi.

Ngoài ra, việc phát hiện nhiều ngói sừng bò và dấu tích vôi vữa quanh chân tháp cũng cho thấy khu vực này có thể từng tồn tại các công trình phụ trợ hoặc nơi sản xuất vật liệu phục vụ xây dựng.

Dựa trên loại ngói và vật liệu còn sót lại, nhiều nhà nghiên cứu tạm xác định niên đại của tháp vào khoảng thế kỷ XI đến XIII. Tuy nhiên, cho đến nay vẫn chưa có cuộc khai quật khảo cổ quy mô lớn nào được thực hiện để đưa ra kết luận chính xác hơn.

Địa hình hiểm trở là một trong những nguyên nhân khiến công cuộc nghiên cứu và bảo tồn gặp nhiều khó khăn, thách thức. Đường lên núi chủ yếu là lối mòn xuyên rừng, dốc cao, trơn trượt. Điều này khiến lượng du khách tiếp cận di tích vẫn còn hạn chế. 

Để mở ra cơ hội bảo tồn và khai thác du lịch, UBND tỉnh Gia Lai đã phê duyệt chủ trương đầu tư tuyến đường kết nối di tích tháp Hòn Chuông với tổng vốn khoảng 125 tỷ đồng.

Theo kế hoạch, tuyến đường dài hơn 6km sẽ bắt đầu từ km8+200 trên tuyến ĐT.636 thuộc thôn Thái Thuận, xã Đề Gi và kết thúc tại khu vực gần chân tháp. Mặt đường rộng 6,5m, được xây dựng bằng bê tông xi măng nhằm đảm bảo lưu thông ổn định trên địa hình đồi núi.

Dự án dự kiến hoàn thành vào năm 2027. Khi tuyến đường được đưa vào sử dụng, thời gian tiếp cận Hòn Chuông sẽ rút ngắn đáng kể, tạo điều kiện thuận lợi cho hoạt động nghiên cứu khoa học, bảo tồn di tích và phát triển du lịch trải nghiệm.