“Dốc Pha Đin, chị gánh, anh thồ

Đèo Lũng Lô, anh hò chị hát

Dù bom đạn xương tan, thịt nát

Không sờn lòng, không tiếc tuổi xanh”…

Những câu thơ trong bài Hoan hô chiến sĩ Điện Biên của nhà thơ Tố Hữu đã khắc họa khí thế hào hùng của một thời khói lửa, đồng thời gợi nhớ về đèo Pha Đin - cung đường huyền thoại gắn liền với Chiến dịch Điện Biên Phủ năm 1954.

Nằm trên Quốc lộ 6, nối hai tỉnh Sơn La và Điện Biên, đèo Pha Đin từ lâu được xem là một trong “tứ đại đỉnh đèo” của vùng Tây Bắc, cùng với đèo Ô Quy Hồ, đèo Mã Pì Lèng và đèo Khau Phạ. Theo cách gọi của người Thái Đen, “Phạ Đin” mang ý nghĩa nơi trời và đất gặp nhau, đồng thời cũng chỉ những vách núi dựng đứng hiểm trở, khó vượt qua.

Trước đây, đèo Pha Đin dài khoảng 32km với gần 130 khúc cua hiểm trở, nhiều đoạn chỉ đủ cho một xe ô-tô lưu thông. Sau nhiều lần cải tạo, cung đèo hiện được rút ngắn còn khoảng 26km với khoảng 60 khúc cua, độ dốc giảm đáng kể và mặt đường rộng gần gấp đôi trước kia.

Tại điểm giao giữa tuyến đường cũ và mới, một tấm bia tưởng niệm được dựng lên với những dòng thông tin: “Đèo Pha Đin dài 32km, điểm cao nhất là 1.648m so với mực nước biển. Đây là nơi hứng chịu nhiều trận oanh tạc bằng máy bay của thực dân Pháp nhằm ngăn chặn đường tiếp vận vũ khí, đạn dược, lương thực, thực phẩm của ta phục vụ Chiến dịch Điện Biên Phủ. Dưới làn bom đạn của kẻ thù, với lòng quyết tâm và tinh thần quả cảm, bộ đội, dân công và thanh niên xung phong vẫn bám trụ, vừa phá đá mở đường, vừa tháo gỡ bom mìn, giữ vững mạch máu giao thông, đảm bảo chi viện kịp thời cho chiến dịch đến ngày toàn thắng”.

Hơn 70 năm trước, đèo Pha Đin giữ vai trò là tuyến giao thông huyết mạch nối hậu phương với chiến trường Điện Biên. Cùng với Quốc lộ 279 và các tuyến đường chiến lược khác, nơi đây là con đường vận chuyển lương thực, đạn dược, vũ khí và lực lượng chi viện ra mặt trận lòng chảo Mường Thanh. Muốn tiến vào Điện Biên Phủ, các đoàn xe, dân công hỏa tuyến và bộ đội đều phải vượt qua cung đèo hiểm trở này.

Nhận thấy vị trí đặc biệt quan trọng của đèo Pha Đin, thực dân Pháp đã huy động máy bay liên tục tuần tiễu và ném bom nhằm cắt đứt tuyến tiếp tế của quân và dân ta. Có thời điểm, nơi đây phải hứng chịu hơn 100 quả bom mỗi ngày với trung bình khoảng 16 tấn bom đạn trút xuống liên tục. Đèo Pha Đin cùng ngã ba Cò Nòi trở thành những “tọa độ lửa” bị không quân Pháp đánh phá ác liệt nhất trong chiến dịch.

Dưới mưa bom bão đạn, hàng nghìn chiến sĩ công binh, thanh niên xung phong và dân công hỏa tuyến vẫn kiên cường bám trụ để phá đá mở đường, san lấp hố bom, tháo gỡ bom nổ chậm, bảo đảm mạch máu giao thông không bị gián đoạn. Từ hậu phương, các đoàn tiếp tế vượt đèo Pha Đin, tập kết tại Tuần Giáo rồi tiếp tục đưa hàng hóa, lương thực vào chiến trường Điện Biên Phủ.

Chiến thắng Điện Biên Phủ đã đi vào lịch sử dân tộc, nhưng trên cung đường Pha Đin vẫn còn đó dấu tích về tinh thần “Quyết tử cho Tổ quốc quyết sinh” của các thế hệ cha anh. Hàng nghìn thanh niên xung phong đã ngã xuống để giữ vững tuyến đường tiếp vận chiến lược trong những ngày tháng cam go nhất của cuộc kháng chiến.

Với những giá trị lịch sử đặc biệt, năm 2020, đèo Pha Đin được xếp hạng Di tích lịch sử Quốc gia. Cuối năm 2023, công trình Đền thờ liệt sĩ tại Khu lịch sử - văn hóa đèo Pha Đin được khởi công xây dựng và khánh thành giai đoạn I vào ngày 26/4/2024. Công trình có diện tích hơn 15.000m², được thiết kế hài hòa với cảnh quan núi rừng, trở thành điểm nhấn trên cung đèo lịch sử.

Ngày nay, sau hơn 7 thập kỷ, đèo Pha Đin không chỉ là chứng nhân lịch sử mà còn là tuyến giao thông quan trọng kết nối tỉnh Điện Biên với miền xuôi và các tỉnh Tây Bắc, đồng thời nối với nước Lào qua cửa khẩu quốc tế Tây Trang và tuyến xuyên Á.

Bên cạnh giá trị lịch sử, đèo Pha Đin còn hấp dẫn du khách bởi vẻ đẹp hùng vĩ của núi rừng Tây Bắc với những tầng mây phủ quanh đỉnh núi, những khúc cua uốn lượn giữa đại ngàn. Cuộc sống của đồng bào Mông trên đỉnh đèo cũng đang từng bước đổi thay khi nhiều mô hình phát triển kinh tế, du lịch cộng đồng được triển khai, góp phần nâng cao đời sống người dân và khai thác hiệu quả tiềm năng của vùng đất giàu truyền thống lịch sử này.