NSND Tâm Chính được xem là một trong những tượng đài của nghệ thuật xiếc Việt Nam. Hơn nửa thế kỷ gắn bó với sân khấu, bà ghi dấu với tiết mục “Cô hàng giải khát” nổi tiếng, từng biểu diễn tại nhiều quốc gia và được nhắc đến như một biểu tượng của xiếc Việt thời kỳ đầu hội nhập quốc tế.

“Cô hàng giải khát” trở thành huyền thoại của xiếc Việt

Sinh năm 1945 tại Thọ Xuân, Thanh Hóa trong một gia đình thuần nông, tuổi thơ của Tâm Chính gắn với ruộng đồng, cấy hái, chăn lợn, chăn bò. Nữ nghệ sĩ từng chia sẻ rằng trước khi biết đến sân khấu, bà đã quen với công việc đồng áng và những buổi học bổ túc vào ban đêm để ban ngày phụ giúp gia đình.

Không ai nghĩ cô gái quê ấy sau này sẽ trở thành nghệ sĩ xiếc nổi tiếng. Bước ngoặt đến khi Đoàn xiếc Trung ương (tiền thân là Đoàn xiếc Tạ Duy Hiển) về Thanh Hóa biểu diễn. Cùng bạn bè, Tâm Chính đạp xe hơn 60km lên thị xã xem xiếc. Không khí sân khấu và những màn biểu diễn đã khiến bà bị cuốn hút ngay từ lần đầu tiên.

Biết đoàn đang tuyển diễn viên, Tâm Chính đăng ký dự tuyển và trúng tuyển vào khóa đầu tiên. Ban đầu, mẹ bà phản đối vì lo nghề xiếc nhiều vất vả và tương lai bấp bênh. Sau khi biết đây là đơn vị nghệ thuật của Nhà nước, gia đình mới đồng ý cho con gái ra Hà Nội học nghề.

Năm 1961, bà chính thức bước chân vào đoàn xiếc. Thời điểm ấy, cơ sở vật chất còn thiếu thốn, chương trình biểu diễn chưa phong phú, học viên nữ cũng rất ít. Với cô gái vốn quen lao động chân tay, việc tập xoạc chân, uốn dẻo, giữ thăng bằng là thử thách lớn.

NSND Tâm Chính từng kể có thời điểm đau đớn đến mức muốn bỏ nghề để trở về quê làm ruộng. Tuy nhiên, sự động viên của thầy Tạ Duy Hiển và quyết tâm theo đuổi đam mê đã giúp bà tiếp tục ở lại.

Sau nhiều năm khổ luyện, Tâm Chính bắt đầu tạo dấu ấn với các tiết mục như “Thang đưa”, “Thăng bằng trên con lăn”, “Hình tượng bốn nữ”. Trong đó, “Cô hàng giải khát” là tiết mục làm nên tên tuổi của bà.

Theo chia sẻ trên Vietnamnet, màn biểu diễn này được bà kế thừa và phát triển từ tiết mục “Thăng bằng trên con lăn” của nghệ sĩ Hoa Vinh - cô giáo của bà.

Nếu tiết mục cũ sử dụng ghế và con lăn truyền thống, bà đã thay đổi toàn bộ cách dàn dựng: 4 chân ghế được thay bằng cốc thủy tinh, mặt ghế đổi thành chiếc khay, con lăn trở thành chai lớn. Trang phục và phong cách biểu diễn cũng được điều chỉnh để tăng tính sân khấu và tạo sự gần gũi với khán giả.

Để hoàn thiện tiết mục, nữ nghệ sĩ trải qua quá trình tập luyện đầy nguy hiểm. Lúc đầu tập với ly thủy tinh, bà bị ngã liên tục. Có những hôm tập với tiết mục này, trượt chân, ly vỡ, Tâm Chính bị lao vào đống đổ vỡ và úp mặt xuống sàn, máu chảy đầm đìa.                           

“Trên người tôi có rất nhiều vết sẹo do mảnh cốc thủy tinh vỡ, đó là điều khó tránh khỏi đối với nghệ sĩ xiếc”, bà từng chia sẻ.

NSND Tâm Chính cũng thừa nhận xiếc là nghề khắc nghiệt, đặc biệt với phụ nữ. Nghệ sĩ phải duy trì cường độ tập luyện cao, trong khi tuổi nghề ngắn và nguy cơ chấn thương luôn hiện hữu. Bà từng chứng kiến nhiều đồng nghiệp gặp tai nạn nghề nghiệp nghiêm trọng. Vì thế, nữ nghệ sĩ nhiều lần bày tỏ mong muốn ngành xiếc có cơ chế riêng để nghệ sĩ yên tâm theo nghề.

Năm 1969, “Cô hàng giải khát” trở thành một trong 3 tiết mục của Đoàn xiếc Việt Nam tham dự Liên hoan Xiếc quốc tế tại Mông Cổ. Tiết mục giành giải Nhất và được trao Huân chương Sao đỏ hữu nghị Mông Cổ.

Thành công này mở ra chuỗi lưu diễn quốc tế tại Liên Xô, Ba Lan, Tiệp Khắc, Bulgaria, Trung Quốc, Triều Tiên… Hình ảnh nữ nghệ sĩ Việt Nam biểu diễn thăng bằng trên những tầng cốc thủy tinh để lại nhiều ấn tượng với khán giả nước ngoài.

NSND Tâm Chính từng kể, khi biểu diễn trên đồi Lê-nin ở Nga, bà được khán giả tặng thơ và chờ xin chữ ký sau buổi diễn. Với nữ nghệ sĩ, điều hạnh phúc nhất là cảm giác mang hình ảnh Việt Nam ra thế giới thông qua nghệ thuật xiếc.

Từ sau thành công ấy, cái tên “Cô hàng giải khát” gắn liền với NSND Tâm Chính và trở thành biệt danh quen thuộc của bà trong giới nghệ thuật.

Một trong những ký ức đặc biệt nhất sự nghiệp của NSND Tâm Chính là nhiều lần được biểu diễn phục vụ Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Phủ Chủ tịch. Những câu nói giản dị đã trở thành ký ức bà luôn trân trọng trong suốt cuộc đời làm nghề. NSND Tâm Chính cũng nhớ mãi lời dặn của Bác về việc truyền lại tiết mục cho thế hệ sau.

Trong những năm chiến tranh, bà cùng đoàn xiếc đi dọc Trường Sơn, biểu diễn phục vụ bộ đội và thương binh. Không sân khấu chuyên nghiệp, không ánh đèn, nghệ sĩ biểu diễn ngay trên nền đất giữa chiến trường. Theo lời nữ nghệ sĩ, chỉ cần người lính có thể cười và quên đi đau đớn trong giây lát đã là động lực để bà tiếp tục cống hiến.

Nữ Giám đốc đầu tiên của Liên đoàn Xiếc Việt Nam

Bên cạnh vai trò nghệ sĩ biểu diễn, NSND Tâm Chính còn ghi dấu trong công tác quản lý nghệ thuật.

Năm 1987, bà được giao phụ trách Liên đoàn Xiếc Việt Nam, trở thành nữ Giám đốc đầu tiên của đơn vị này và giữ cương vị suốt 3 nhiệm kỳ liên tiếp đến năm 2004.

Thời gian đầu làm quản lý, điều khiến bà day dứt nhất là điều kiện biểu diễn thiếu thốn của nghệ sĩ xiếc. Khi đó, nhiều chương trình vẫn tổ chức trong các nhà bạt cũ kỹ cạnh công viên Thống Nhất.

Trong một cuộc họp có Thủ tướng Phạm Văn Đồng tham dự, bà đã trực tiếp đề xuất cần xây dựng rạp xiếc để nghệ sĩ có nơi biểu diễn ổn định, phục vụ khán giả trong nước và quốc tế. Sau này, Rạp Xiếc Trung ương được hình thành.

Năm 1988, bà được phong tặng danh hiệu Nghệ sĩ Ưu tú. Đến năm 1997, Tâm Chính được trao danh hiệu Nghệ sĩ Nhân dân. Bà cũng là nữ nghệ sĩ xiếc hiếm hoi nhận danh hiệu này.

Ngoài sự nghiệp nghệ thuật, NSND Tâm Chính có cuộc hôn nhân gắn bó với nghệ sĩ Lê Thể - người Thái gốc Việt, đồng hành cùng bà từ những ngày đầu theo nghề.

Hai người quen nhau trong quá trình tập luyện và biểu diễn. Để chứng minh tình cảm, nghệ sĩ Lê Thể từng quyết tâm tập thành công tiết mục thăng bằng trên con lăn để được đứng chung sân khấu với Tâm Chính.

Năm 1970, hai người tổ chức đám cưới sau thời gian dài gắn bó. Khi bà đảm nhận vị trí Giám đốc Liên đoàn Xiếc Việt Nam, nghệ sĩ Lê Thể lui về chăm sóc gia đình để vợ yên tâm theo đuổi công việc quản lý.

Đến nay, nhiều thành viên trong gia đình NSND Tâm Chính vẫn tiếp tục theo đuổi nghệ thuật xiếc. Cuối tháng 5/2024, tự truyện song ngữ Anh - Việt mang tên “Huyền thoại nữ NSND Tâm Chính của ngành xiếc Việt Nam”, do Kiều Bích Hậu và Khánh Phương chấp bút, được xuất bản và phát hành quốc tế.

Sau hơn nửa thế kỷ cống hiến, NSND Tâm Chính vẫn được nhiều đồng nghiệp và khán giả nhắc đến như một “huyền thoại” của xiếc Việt - người đưa hình ảnh nghệ thuật xiếc Việt Nam đến nhiều sân khấu quốc tế bằng tài năng, sự bền bỉ và tinh thần dấn thân với nghề.