Trong bối cảnh giá vàng thế giới liên tục lập đỉnh và được xem là tài sản trú ẩn an toàn, một dòng chảy khác đang diễn ra âm thầm phía sau thị trường kim loại quý. Mỗi năm, hàng chục tỷ USD vàng khai thác tại châu Phi rời khỏi lục địa này thông qua các kênh buôn lậu.

Theo báo cáo điều tra do tổ chức phát triển độc lập SwissAid (Thụy Sĩ) công bố cuối tháng 5/2024, riêng trong năm 2022 đã có hơn 435 tấn vàng bị buôn lậu khỏi châu Phi. Lượng vàng này có giá trị khoảng 30-35 tỷ USD theo giá vàng thời điểm đó.

Báo cáo cho biết trung bình mỗi ngày có hơn 1 tấn vàng “biến mất” khỏi hệ thống thống kê chính thức.

Phần lớn vàng buôn lậu chảy về UAE

SwissAid cho biết khoảng 80-85% vàng khai thác thủ công và quy mô nhỏ tại châu Phi cuối cùng được xuất sang UAE, chủ yếu là Dubai. Tại đây, vàng thường được tinh luyện trước khi tái xuất sang các thị trường khác trên thế giới.

Trong năm 2022, UAE là điểm đến của hơn 47% tổng lượng vàng xuất khẩu từ châu Phi nếu tính cả dòng chảy chính thức và không chính thức.

Dữ liệu cũng cho thấy trong giai đoạn 2012-2022, khoảng 2.569 tấn vàng từ châu Phi đã được đưa vào UAE qua các kênh không khai báo đầy đủ. Giá trị ước tính của lượng vàng này lên tới khoảng 115 tỷ USD.

Khoảng cách giữa số liệu xuất khẩu từ châu Phi và số liệu nhập khẩu của UAE ngày càng lớn. Nếu năm 2020 mức chênh là 234 tấn thì đến năm 2022 con số này đã tăng lên 405 tấn, cho thấy quy mô buôn lậu có xu hướng gia tăng.

Khi vàng trở nên “hợp pháp” ở nơi khác

Một đặc điểm đáng chú ý của chuỗi giao dịch này là vàng buôn lậu có thể trở nên hợp pháp khi được khai báo nhập khẩu tại quốc gia khác.

Sau khi vào UAE và được tinh luyện, kim loại quý này có thể được tái xuất sang Thụy Sĩ, Ấn Độ hoặc các trung tâm giao dịch lớn trên thế giới. Khi đó, vàng gần như không còn dấu vết về xuất xứ ban đầu.

Theo dữ liệu từ hệ thống thống kê thương mại của Liên Hợp Quốc, Thụy Sĩ là một trong những khách hàng lớn của vàng từ UAE.

Ở một số quốc gia, nơi tinh luyện cuối cùng có thể được coi là nguồn gốc của vàng. Điều này khiến việc truy vết nguồn gốc thực tế trở nên rất khó khăn.

Báo cáo của SwissAid nhận định việc lấy vàng từ UAE tiềm ẩn rủi ro cao về truy xuất nguồn gốc do thiếu minh bạch trong chuỗi cung ứng.

Lỗ hổng trong hệ thống khai thác vàng

Châu Phi hiện là lục địa sản xuất vàng lớn nhất thế giới. Trong năm 2022, các quốc gia sản xuất hàng đầu gồm Ghana, Mali và Nam Phi.

Tuy nhiên, SwissAid ước tính từ 32% đến 41% tổng sản lượng vàng tại châu Phi không được khai báo chính thức.

Nguyên nhân chủ yếu đến từ hoạt động khai thác thủ công quy mô nhỏ, phân tán và khó kiểm soát. Hàng triệu lao động tham gia đào vàng tự phát, cùng với hệ thống thu mua trung gian dày đặc.

Vàng có thể đổi chủ nhiều lần trước khi rời khỏi quốc gia khai thác, khiến cơ quan quản lý khó kiểm soát toàn bộ dòng chảy kim loại quý.

Theo truyền thông quốc tế, chuỗi giao dịch này mang lại lợi nhuận lớn cho các mạng lưới trung gian, trong khi ngân sách của nhiều quốc gia châu Phi bị thất thu đáng kể.

Nỗ lực siết quản lý

Trước các chỉ trích, quan chức UAE cho biết nước này đã triển khai nhiều cải cách nhằm nâng cao minh bạch và kiểm soát rủi ro buôn lậu vàng.

Đại diện truyền thông của chính phủ UAE khẳng định nước này cam kết tuân thủ các tiêu chuẩn quốc tế về trách nhiệm và truy xuất nguồn gốc trong ngành kim loại quý.

Trong khi đó, Thụy Sĩ cho biết đang tăng cường giám sát dòng chảy hàng hóa và minh bạch dữ liệu thương mại.

Tuy vậy, SwissAid cho rằng cần có những biện pháp mạnh mẽ hơn, đặc biệt là yêu cầu công bố rõ quốc gia xuất xứ thực sự của vàng nhập khẩu thay vì chỉ ghi nhận nơi tinh luyện cuối cùng.

Theo tổ chức này, với quy mô 30-35 tỷ USD mỗi năm, dòng vàng buôn lậu từ châu Phi không chỉ là vấn đề của riêng khu vực này mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến thị trường vàng toàn cầu. Nguồn cung và tính minh bạch của dữ liệu là yếu tố quan trọng trong việc định giá kim loại quý.