Ngành sản xuất công nghệ cao tại Ấn Độ, được hậu thuẫn bởi hàng tỷ USD trợ cấp của Chính phủ quốc gia đông dân nhất thế giới, đang thu hút cả những người ủng hộ nhiệt thành lẫn các ý kiến chỉ trích.

Những người lạc quan chỉ ra quyết định của Apple về việc xây dựng một chuỗi cung ứng thay thế nhằm phòng ngừa rủi ro phụ thuộc vào Trung Quốc. Hiện nay, một phần tư tổng số iPhone được sản xuất tại các nhà máy gần thành phố Chennai (thủ phủ của bang Tamil Nadu, bang cực Nam của Ấn Độ), nơi tạo việc làm cho hàng chục nghìn lao động.

Ngược lại, những người hoài nghi cho rằng phần lớn hoạt động sản xuất này thực chất chỉ là lắp ráp cuối cùng – công việc chủ yếu dùng tua vít, tạo ra rất ít giá trị gia tăng. Theo họ, việc một nền kinh tế nhỏ hơn nhiều như Việt Nam xuất khẩu hàng hóa nhiều hơn Ấn Độ cho thấy sáng kiến “Make in India” (Sản xuất tại Ấn Độ) của Thủ tướng Narendra Modi vẫn mang tính khuếch trương hơn là thành quả thực tế.

Một cách để phân định cuộc tranh luận là xem xét ngành điện thoại di động – có lẽ là câu chuyện thành công lớn nhất của lĩnh vực sản xuất trong những năm ông Modi cầm quyền – rồi thống kê những gì Ấn Độ xuất khẩu và nhập khẩu. Kết quả phức tạp hơn nhận định của cả hai phía.

Các nhà máy Ấn Độ không còn đơn thuần đóng điện thoại vào hộp. Họ đã bắt đầu gắn linh kiện điện tử lên bảng mạch và lắp ráp khung máy, qua đó đảm nhận ngày càng nhiều công đoạn trong quy trình sản xuất.

Tuy nhiên, những thành quả đó phải trả bằng một cái giá. Với mỗi USD tăng thêm được trả cho người lao động, người nộp thuế có lẽ vẫn phải chi hơn 1 USD tiền trợ cấp. Nếu hoạt động nội địa hóa không thể tồn tại khi thiếu mức hỗ trợ lớn như vậy từ Nhà nước, thành công của ngành sản xuất Ấn Độ sẽ vẫn dễ bị tổn thương mỗi khi quyết tâm chính trị đứng sau chính sách này suy yếu.

Tiến sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu

Để thấy rõ cơ hội và rủi ro, hãy thử phân tích cấu tạo của một chiếc điện thoại. Các cụm bảng mạch in, mô-đun camera, màn hình cảm ứng và kính bảo vệ chiếm phần lớn chi phí linh kiện cấu thành một chiếc điện thoại.

Nếu Ấn Độ thực sự đang tiến lên những công đoạn có giá trị cao hơn trong chuỗi sản xuất, kim ngạch xuất khẩu điện thoại thành phẩm phải tăng nhanh hơn kim ngạch nhập khẩu các linh kiện dùng để sản xuất chúng.

Tuy nhiên, việc đo lường tiến bộ này không hề đơn giản. Điện thoại xuất khẩu dễ dàng được nhận diện trong dữ liệu thương mại, nhưng linh kiện nhập khẩu thì khó xác định hơn nhiều. Vi mạch có thể được sử dụng trong điện thoại, xe điện, tấm pin mặt trời hoặc công tơ điện thông minh. Camera, bộ sạc và bộ chuyển đổi nguồn cũng có nhiều mục đích sử dụng khác nhau.

Năm 2023, cựu Thống đốc Ngân hàng Dự trữ Ấn Độ Raghuram Rajan cùng hai đồng tác giả Rahul Chauhan và Rohit Lamba đã xử lý sự nhập nhằng này bằng cách xây dựng ba kịch bản. Họ giả định lần lượt 40%, 60% hoặc 80% lượng hàng nhập khẩu thuộc các nhóm linh kiện có nhiều mục đích sử dụng được đưa vào điện thoại di động.

Trong cả ba kịch bản, cán cân thương mại điện thoại di động của Ấn Độ vẫn thâm hụt. “Tóm lại, chúng ta chắc chắn không thể khẳng định sự gia tăng xuất khẩu điện thoại di động thành phẩm là bằng chứng cho năng lực sản xuất vượt trội của Ấn Độ”, nhóm tác giả này kết luận.

Ba năm sau, phân tích của nhà báo chuyên bình luận tài chính - kinh tế cấp cao Andy Mukherjee cho thấy cán cân thương mại vẫn thâm hụt. Tuy nhiên, một thay đổi quan trọng đã xuất hiện.

Với những giả định hợp lý về tỷ lệ linh kiện nhập khẩu được sử dụng cho điện thoại thay vì pin mặt trời, xe điện hay các sản phẩm khác, khoảng cách giữa nhập khẩu linh kiện và xuất khẩu điện thoại đã thu hẹp. Hoạt động xuất khẩu mở rộng không còn khiến Ấn Độ phải chi ngoại tệ mạnh nhiều như trước đây.

Điều đó khiến việc bác bỏ chương trình “Make in India” như một hoạt động lắp ráp bằng tua vít được tô vẽ hào nhoáng trở nên khó thuyết phục hơn. Ấn Độ đang tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng điện tử toàn cầu.

Câu hỏi đáng quan tâm hơn lại là: Những bước tiến này có xứng đáng với số tiền mà người nộp thuế đã bỏ ra hay không?

Giá trị gia tăng nội địa vẫn hạn chế

Các nhà cung cấp Ấn Độ đã tham gia sâu hơn vào khâu sản xuất các cụm linh kiện bán thành phẩm, đúng như dự báo của ông Rajan và các cộng sự. Tuy nhiên, như nhóm nghiên cứu từng cảnh báo, nếu chưa thể tự sản xuất bộ nhớ, bộ xử lý, ống kính, màn hình và pin trong nước, dư địa tạo ra giá trị gia tăng nội địa vẫn còn hạn chế.

Đánh giá giá trị gia tăng này đòi hỏi nhiều hơn những số liệu thương mại. Ấn Độ là một trong những thị trường điện thoại thông minh lớn nhất thế giới, vì vậy nhiều chiếc điện thoại sản xuất trong nước không bao giờ vượt qua biên giới.

Một chỉ dấu tốt hơn về mức độ phát triển năng lực sản xuất là xem xét những gì các nhà máy thực sự đang làm.

Hãy nhìn vào Apple. Với iPhone 14, Ấn Độ đã rút ngắn độ trễ sản xuất so với Trung Quốc xuống còn 2 tháng, từ mức 6-9 tháng trước đó. iPhone 15 là sản phẩm đầu tiên của Apple được sản xuất tại Ấn Độ để bán ra toàn cầu ngay từ ngày mở bán đầu tiên.

Các nhà cung cấp, trong đó có Tập đoàn Công nghệ Foxconn, đã tiến lên những công đoạn có giá trị cao hơn trong chuỗi sản xuất, chuyển từ nhập khẩu bảng mạch hoàn chỉnh sang lắp đặt linh kiện ngay tại địa phương. Riêng hoạt động sản xuất bo mạch chính đã giúp cán cân thương mại cải thiện 2,1 tỷ USD giữa các năm tài chính 2025 và 2026.

Video Apple gia tăng sản xuất iPhone tại Ấn Độ, Foxconn đầu tư 1,5 tỷ USD - Nguồn clip: Business Today

Rất khó dự đoán cán cân thương mại sẽ diễn biến ra sao trong thời gian tới. Khi các trung tâm dữ liệu thu hút mạnh nguồn cung chip nhớ, chất bán dẫn sử dụng trong điện thoại ngày càng đắt đỏ.

Trong khi đó, nhu cầu điện thoại di động tại thị trường Ấn Độ được dự báo giảm trong năm nay, chủ yếu do phân khúc thiết bị giá rẻ và phổ thông suy yếu. Điều này có thể làm giảm hóa đơn nhập khẩu linh kiện, ngay cả khi tính đến chi phí bộ nhớ tăng cao. Tuy nhiên, doanh số điện thoại thông minh toàn cầu yếu đi cũng có thể gây sức ép lên xuất khẩu của Ấn Độ.

Gánh nặng trợ cấp ngày càng lớn

Một mối lo lớn hơn là trí tuệ nhân tạo (AI) có thể tác động thế nào đến ngân sách Nhà nước.

Năm năm trước, Ấn Độ bắt đầu chi trả khoản trợ cấp tương đương 4-6% giá trị hóa đơn gộp của điện thoại cho các doanh nghiệp lắp ráp, nhằm bù đắp những bất lợi về chi phí do hạ tầng yếu kém và các yếu tố khác.

Giờ đây, người nộp thuế có thể còn phải tiếp tục gánh chi phí để giúp các doanh nghiệp này chống đỡ cú sốc giá cả toàn cầu do AI gây ra. Trớ trêu thay, chính công nghệ đó cũng đang đe dọa việc làm trong ngành phần mềm ở phân khúc đầu vào – một trong những động lực quan trọng giúp tầng lớp trung lưu Ấn Độ cải thiện vị thế kinh tế.

Với tỷ lệ trợ cấp 4%, cứ mỗi 1 tỷ USD giá trị hóa đơn tăng thêm chỉ do lạm phát giá chip gây ra, ngân sách trợ cấp sẽ tự động tăng thêm 40 triệu USD.

Phản ứng của New Delhi là đẩy mạnh hơn nữa nỗ lực tiến lên các công đoạn có giá trị cao trong chuỗi cung ứng. Chính phủ Ấn Độ đã dành thêm 13,4 tỷ USD để xây dựng ngành công nghiệp bán dẫn trong nước.

Vấn đề là khoản trợ cấp 10 tỷ USD được đưa ra cách đây 5 năm mới chỉ giúp hình thành các nhà máy đóng gói chip sản xuất ở nơi khác. Tự sản xuất những con chip tiên tiến khó khăn hơn rất nhiều, đòi hỏi công nghệ hàng đầu, nguồn vốn khổng lồ và những nhà đầu tư sẵn sàng chấp nhận nhiều năm lợi nhuận bất định.

Ấn Độ vẫn thiếu cả ba yếu tố này. Ngay cả Tập đoàn Tata – đối tác địa phương chủ chốt của Apple và đơn vị đứng sau nhà máy chế tạo bán dẫn duy nhất của quốc gia này – cũng đang vướng vào cuộc tranh chấp quyền kiểm soát doanh nghiệp phức tạp. Cổ đông lớn nhất của tập đoàn đang đặt câu hỏi, trong số những vấn đề khác, về việc ban lãnh đạo đổ quá nhiều vốn vào lĩnh vực điện tử.

Rất ít quốc gia và vùng lãnh thổ trên thế giới thành công trong quá trình chuyển đổi này. Malaysia theo đuổi lĩnh vực đóng gói chip và lắp ráp bảng mạch in từ thập niên 1970, nhưng đà phát triển chững lại sau khi nước này đạt vị thế quốc gia có thu nhập trung bình cao vào năm 1992. Ngược lại, Hàn Quốc và Đài Loan (Trung Quốc) đã tận dụng ngành bán dẫn để vươn lên hàng ngũ các nền kinh tế giàu có.

Khó sao chép mô hình của Trung Quốc

Ấn Độ không nên đặt cược hàng tỷ USD vào cuộc chạy đua bắt kịp một ngành sản xuất công nghệ cao đang thay đổi với tốc độ chóng mặt.

Thay vào đó, nước này nên hướng tới mục tiêu trở thành trung tâm thiết kế và công xưởng kỹ thuật của thế giới, đồng thời dành nguồn lực ngân sách cho y tế, giáo dục, ứng phó biến đổi khí hậu – cũng như những ngành sử dụng nhiều lao động như may mặc, giày dép và đồ chơi, vốn có khả năng tạo việc làm cho hàng triệu người.

Trung Quốc là hình mẫu đặc biệt khó sao chép. Thành công của Apple tại quốc gia hàng xóm với Việt Nam này được xây dựng trên khả năng tổ chức sản xuất linh hoạt của Terry Gou, nhà sáng lập người Đài Loan của Foxconn. Phối hợp với chính quyền các tỉnh của Trung Quốc, ông đã biến những cánh đồng lúa thành các tổ hợp nhà máy khổng lồ.

Bộ máy hành chính cồng kềnh của Ấn Độ cùng các tập đoàn lớn có xu hướng thận trọng sẽ khó lòng tái tạo được sự kết hợp giữa tốc độ, quy mô và tinh thần chấp nhận rủi ro như vậy.

Vì thế, câu trả lời là không: Apple sẽ không biến Ấn Độ thành công xưởng tiếp theo của thế giới. “Gã khổng lồ” công nghệ Mỹ này có thể giúp Ấn Độ tích lũy những năng lực sản xuất có giá trị và tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu.

Tuy nhiên, việc liên tục tăng trợ cấp cho các nhà cung cấp của Apple với hy vọng tái tạo mô hình Trung Quốc khó có thể là một canh bạc mang lại thắng lợi.