Bức tranh xuất khẩu gạo của Việt Nam trong ba quý đầu năm 2026 đang bộc lộ sự phân hóa sâu sắc. Dữ liệu từ Hiệp hội Lương thực Việt Nam cho thấy lượng hàng bán ra thị trường quốc tế đạt 6,4 triệu tấn, mang về doanh thu 3,11 tỷ USD. Dù ghi nhận sự sụt giảm nhẹ về cả lượng và chất so với cùng kỳ, tâm điểm của thị trường lại đổ dồn vào động thái trái ngược của hai khách hàng lớn nhất, những người đang nắm giữ 64% thị phần xuất khẩu của nước ta.

Hơn một triệu tấn gạo ngoại không dành cho bàn ăn

Chỉ trong 8 tháng, Trung Quốc đã chi gần 505 triệu USD để nhập khẩu 1,03 triệu tấn gạo từ Việt Nam. Con số này đưa nền kinh tế tỷ dân vươn lên vị trí á quân trong danh sách các nhà nhập khẩu lương thực lớn nhất. Tuy nhiên, phần lớn lượng hàng này không đi vào các siêu thị hay bàn ăn của người dân. Các đối tác Trung Quốc đang đẩy mạnh gom mua gạo tấm để phục vụ ngành công nghiệp sản xuất thức ăn chăn nuôi nội địa.

Sự chuyển dịch này bắt nguồn từ chính sách an ninh lương thực khắt khe của Bắc Kinh. Trong niên vụ 2026 đến 2027, sản lượng gạo xay xát của quốc gia này ước đạt 147 triệu tấn. Lượng tồn kho cuối kỳ dự kiến duy trì ở mức khổng lồ với 106,3 triệu tấn. Đứng trước nguồn cung dồi dào, chính phủ Trung Quốc ưu tiên giải phóng các kho gạo cũ bằng mức giá chiết khấu sâu trên các sàn đấu giá. Gạo chất lượng thấp và gạo tấm nhập khẩu nghiễm nhiên trở thành nguyên liệu hoàn hảo để thay thế ngô, lúa mì trong công thức cám công nghiệp. Cục diện này lý giải vì sao sức mua từ thị trường này tăng mạnh nhưng lại chỉ tập trung vào phân khúc giá rẻ.

Cú sốc giá cả tại đối tác lớn nhất

Trái ngược với sự dư dả tại Trung Quốc, thị trường tiêu thụ gạo lớn nhất của Việt Nam là Philippines đang phải đối mặt với một cuộc khủng hoảng giá cả trầm trọng. Lạm phát tiêu dùng tại quốc gia Đông Nam Á này đã bật tăng lên 7,2% trong tháng 9, phá vỡ chuỗi giảm nhiệt kéo dài suốt 4 tháng trước đó. Nguyên nhân cốt lõi dẫn đến tình trạng này là do giá gạo bán lẻ tăng sốc tới 20,3%.

Cơn bão giá lương thực cộng hưởng cùng chi phí nhiên liệu đắt đỏ và sự trượt giá của đồng peso đang bào mòn sức mua của người dân. Tình hình càng trở nên căng thẳng khi Cơ quan Thống kê Philippines xác nhận lượng tồn kho gạo quốc gia tính đến đầu tháng 9 đã sụt giảm 8% so với cùng kỳ. Nguồn cung cạn kiệt đặt ngân hàng trung ương nước này vào thế phải tăng lãi suất liên tục, đồng thời buộc chính phủ cấp tốc giải ngân ngân sách để bình ổn thị trường.

Một khoản quỹ khổng lồ trị giá 45 tỷ peso, tương đương 716 triệu USD, đã được thiết lập để chống chọi với siêu bão El Nino dự kiến kéo dài đến giữa năm 2027. Giai đoạn khô hạn khốc liệt nhất từ tháng 11 đến tháng 4 năm sau đang đe dọa trực tiếp hàng trăm ngàn hecta lúa tại đảo Luzon. Sự phụ thuộc vào nguồn cung nhập khẩu từ Việt Nam của thủ đô Manila sẽ còn tiếp tục tăng cao trong những quý tới khi sản xuất nội địa chìm trong hạn hán và thiếu nước tưới tiêu.

Cục diện toàn cầu và bài toán đa dạng hóa

Sự phụ thuộc quá lớn vào Philippines và Trung Quốc đang đặt ngành lúa gạo Việt Nam trước những rủi ro mang tính cấu trúc. Bất kỳ sự biến động nào từ thời tiết khắc nghiệt hay thay đổi chính sách xả kho dự trữ của hai quốc gia này cũng có thể lập tức làm chao đảo thị trường nội địa.

Nhìn rộng ra toàn cầu, Bộ Nông nghiệp Hoa Kỳ dự báo nguồn cung gạo thế giới trong niên vụ tới sẽ giảm 800.000 tấn, trong khi nhu cầu tiêu thụ dự kiến chạm đỉnh kỷ lục 538,8 triệu tấn. Lệnh hạn chế xuất khẩu từ Ấn Độ tiếp tục bóp nghẹt thị trường, đẩy giá lương thực tại nhiều khu vực lên mức rủi ro.

Dù bối cảnh thế giới khan hiếm mang lại lợi thế lớn trên bàn đàm phán, Việt Nam không thể mãi dựa vào các đơn hàng gạo tấm giá rẻ hay chờ đợi sự thiếu hụt lương thực tại nước bạn. Việc chủ động đa dạng hóa thị trường và nâng cao chất lượng hạt gạo là con đường duy nhất để thoát khỏi thế bị động, giúp xuất khẩu nông sản mang lại giá trị thặng dư bền vững thay vì chỉ mải miết chạy theo doanh số bề nổi.