Tại TP. Huế, khu vực xã Hương Thọ, thuộc thị xã Hương Trà trước đây là vùng đất bán sơn địa, nằm ở khu vực miền núi đầu nguồn sông Hương. Đây cũng là nơi 2 nhánh Tả Trạch và Hữu Trạch hợp lưu, tạo nên cảnh quan hài hòa giữa núi đồi và sông nước. 

Sở hữu cảnh quan núi non trùng điệp, sông nước giao hòa, vùng đất này không chỉ mang vẻ đẹp sơn thủy hữu tình mà còn lưu giữ nhiều dấu tích quan trọng của lịch sử triều Nguyễn. Với vị trí đặc biệt, Hương Thọ quy tụ hệ thống lăng mộ của 9 chúa Nguyễn và 2 vị vua triều Nguyễn. Đáng chú ý, 9 lăng chúa Nguyễn được các vua triều Nguyễn cho di dời từ những địa điểm khác về khu vực này.

9 lăng chúa Nguyễn tại Hương Thọ gồm lăng Trường Cơ, Trường Diễn, Trường Diên, Trường Hưng, Trường Mậu, Trường Thanh, Trường Phong, Trường Thái và Trường Thiệu. Mỗi công trình gắn với một vị chúa, mang những đặc điểm riêng về vị trí, hướng lăng và cảnh quan xung quanh.

Cụ thể, lăng Trường Cơ là nơi an nghỉ của Thái Tổ Gia Dụ hoàng đế Nguyễn Hoàng (1525-1613), nằm tại trung tâm thôn La Khê. Công trình cách bờ sông Hương khoảng 300m, quay mặt về hướng Bắc.

Tại thôn Hải Cát có lăng Trường Diễn - nơi an táng Hy Tôn Hiếu Văn hoàng đế Nguyễn Phúc Nguyên (1563-1635); lăng Trường Hưng của Thái Tôn Hiếu Triết hoàng đế Nguyễn Phúc Tần (1620-1687), còn được người dân gọi là lăng Chín Chậu.

Lăng Trường Diên - nơi an nghỉ của Thần Tôn Hiếu Chiêu hoàng đế Nguyễn Phúc Lan (1601-1648), nằm tại thôn La Khê Trẹm, gần nhánh Hữu Trạch.

2 lăng khác nằm tại thôn Kim Ngọc là Trường Mậu và Trường Thanh. Lăng Trường Mậu gắn với Anh Tôn Hiếu Nghĩa hoàng đế Nguyễn Phúc Thái (1650-1691), tọa lạc trên một quả đồi cao ở tả ngạn sông Tả Trạch.

Lăng Trường Thanh là nơi an nghỉ của Hiển Tôn Hiếu Minh hoàng đế Nguyễn Phúc Chu (1675-1725). 

Tại thôn Định Môn có lăng Trường Phong của Túc Tôn Hiếu Ninh hoàng đế Nguyễn Phúc Chú (1697-1738). Lăng nằm cạnh khe Trường Phong, cách sông Hương gần 2km.

3 lăng còn lại gồm Trường Thái, Trường Thiệu và Trường Cơ đều gắn với khu vực thôn La Khê. Lăng Trường Thái là nơi an táng Thế Tôn Hiếu Vũ hoàng đế Nguyễn Phúc Khoát (1714-1765), nằm trên núi La Khê, hướng về phía bắc, trước mặt là đồng ruộng. Lăng Trường Thiệu, nơi an nghỉ của Duệ Tôn Hiếu Định hoàng đế Nguyễn Phúc Thuần (1754-1777), nằm ở tả ngạn sông Tả Trạch, cách bờ sông khoảng 400m và gần lăng Trường Cơ.

Hệ thống 9 lăng chúa Nguyễn phân bố tại nhiều thôn thuộc Hương Thọ, gắn liền với địa hình đồi núi, khe suối và các nhánh sông. Những công trình này không chỉ là nơi an nghỉ của các vị chúa từng đặt nền móng cho sự phát triển của chính quyền Đàng Trong, mà còn góp phần tạo nên giá trị lịch sử, văn hóa đặc sắc cho vùng đất cố đô.

Bên cạnh 9 lăng chúa Nguyễn, Hương Thọ còn là nơi tọa lạc lăng của 2 vị vua triều Nguyễn là Minh Mạng và Gia Long.

Lăng vua Minh Mạng nằm tại thôn La Khê, trong khi lăng vua Gia Long tọa lạc ở thôn Định Môn. Giữa cảnh quan sông núi ở thượng nguồn sông Hương, các lăng mộ lưu giữ những dấu ấn về lịch sử hình thành và phát triển của dòng chúa Nguyễn và phản ánh quan niệm về địa thế, không gian an táng của các triều đại quân chủ Việt Nam.

Theo sử liệu triều Nguyễn, năm 1814, sau khi Thừa Thiên Cao hoàng hậu, chính phi của vua Gia Long, qua đời, nhà vua cho tìm đất xây lăng cho hoàng hậu và làm nơi an nghỉ của mình sau này. Vua Gia Long được đại thần chỉ cho khu vực làng Định Môn, thuộc xã Hương Thọ cũ. 

Tuy nhiên, khi đích thân đến khảo sát, vua Gia Long quyết định chọn một vị trí khác gần đó, thuộc vùng núi Thọ Sơn, để xây lăng. Theo quan niệm phong thủy, khu vực này có núi non bao bọc, phía trước là hồ nước rộng, tạo thế đất hài hòa giữa núi và sông. Tại đây, ông cho xây lăng Thiên Thọ (lăng Gia Long).

Lăng Gia Long được xây dựng trong giai đoạn 1814-1820. Qua quá trình mở rộng, khu lăng hình thành trên một vùng núi rộng lớn, có chu vi hơn 11 km theo tài liệu của L. Cadière.

Quần thể lăng nằm giữa 42 ngọn đồi lớn nhỏ, mỗi ngọn đều có tên gọi riêng. Trong quá trình xây dựng, vua Gia Long từng bị thương khi nơi ở tạm tại công trường đổ sập do gió lớn. 

Khu lăng mộ chính tọa lạc trên một quả đồi rộng, phía trước có núi Đại Thiên Thọ làm tiền án, phía sau là 7 ngọn núi làm hậu chẩm. Hai bên có 14 ngọn núi mỗi phía, tượng trưng cho thế Thanh Long bên trái và Bạch Hổ bên phải. 

Vua Minh Mạng (1791-1841) cũng chọn nơi an nghỉ tại thôn La Khê, gần khu vực hợp lưu của hai nhánh sông Hương. Lăng vua Minh Mạng gọi là Hiếu Lăng. Hiếu Lăng (lăng vua Minh Mạng) được khởi công xây dựng vào tháng 9/1840 dưới triều vua Minh Mạng. Khi công trình đang được triển khai, nhà vua lâm bệnh và qua đời ngày 20/1/1841. 

Sau khi kế vị, vua Thiệu Trị đã huy động gần 10.000 binh lính và thợ thủ công tiếp tục xây dựng lăng. Đến năm 1843, công trình cơ bản hoàn thành.

Lăng có kiến trúc uy nghi, bố cục đối xứng theo trục Thần đạo dài khoảng 700m, hài hòa với cảnh quan núi đồi và hồ nước. Nằm ở đầu trục Thần đạo, Đại Hồng Môn là cổng chính của lăng, được xây bằng gạch và vôi, cao hơn 9m, rộng 12m. Cổng có ba lối đi, kết cấu gồm 24 mái lớn nhỏ, trang trí các họa tiết mang ý nghĩa biểu trưng như cá chép hóa rồng và long vân khế hội.

Trong khi đó, lăng chúa Nguyễn tại Hương Thọ được xây dựng theo nguyên tắc phong thủy truyền thống. Phần lớn lăng nằm trên đồi cao, phía sau có núi làm điểm tựa, phía trước là hồ nước, khe suối hoặc đồng ruộng. Không gian phía trước thường rộng thoáng, 2 bên có núi tạo thế bao bọc. Hướng lăng đa dạng, không nhất thiết quay về phía nam.

Về kiến trúc, các lăng chúa Nguyễn có quy mô và bố cục tương đối đồng nhất, phân bố ở phía Tây và Tây Nam Kinh thành Huế, dọc khu vực sông Hương. Lăng thường có 2 lớp tường thành hình chữ nhật bao quanh, kết hợp đá bazan và gạch vồ. Phần mộ được xây thấp, gồm 2 tầng giật cấp; phía trước có hương án, còn các bình phong được trang trí họa tiết rồng, long mã bằng kỹ thuật ghép sành sứ hoặc đắp vôi vữa.