Trong lịch sử triều Nguyễn, có 3 vị vua từng bị thực dân Pháp phế truất, đưa đi lưu đày và cuối cùng qua đời nơi đất khách. Đó là Hàm Nghi, Thành Thái và Duy Tân. Đáng chú ý, Hàm Nghi là vị vua bị đày sang châu Phi khi tuổi đời còn rất trẻ.

Vua Hàm Nghi tên húy Nguyễn Phúc Ưng Lịch, sinh năm 1871. Khi mới 13 tuổi, ông lên ngôi, trở thành vị hoàng đế thứ 7 của triều Nguyễn. Với sự phò tá của 2 đại thần Nguyễn Văn Tường và Tôn Thất Thuyết, vua Hàm Nghi sớm thể hiện lòng yêu nước, quyết tâm chống thực dân Pháp.

Đêm 5, rạng sáng 6/7/1885, Tôn Thất Thuyết cùng Nguyễn Văn Tường tổ chức cuộc tấn công vào quân Pháp tại khu vực đồn Mang Cá ở Huế. Tuy nhiên, do chênh lệch về lực lượng, vũ khí, quân triều đình nhanh chóng thất bại.

Vua Hàm Nghi rời kinh thành, lui về Quảng Trị rồi đến Tân Sở, sau đó tiến lên Tuyên Hóa (Quảng Trị ngày nay) để tiếp tục tổ chức kháng chiến. Năm 14 tuổi, nhà vua ban Chiếu Cần Vương, kêu gọi văn thân, sĩ phu và nhân dân đứng lên chống Pháp.

Chiếu Cần Vương đã trở thành lời hiệu triệu quan trọng, thúc đẩy nhiều cuộc khởi nghĩa chống Pháp tại các địa phương. Trong thời gian vua Hàm Nghi ở ngoài kinh thành, ông nhiều lần được khuyên trở về Huế nhưng nhà vua kiên quyết từ chối.

Phía Pháp tìm cách thuyết phục Hàm Nghi từ bỏ cuộc kháng chiến. Toàn quyền Đông Dương Paul Bert từng đề nghị đưa ông trở lại ngôi vị với phạm vi cai quản 4 tỉnh Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh và Quảng Bình cũ. Tuy nhiên, vua Hàm Nghi không chấp nhận và thể hiện lập trường không trở về làm vua dưới sự chi phối của thực dân Pháp.

Đêm 26/8/1888, vua Hàm Nghi bị quân Pháp bắt. Sau đó, ông bị đưa sang Algerie lưu đày và phải sống xa quê hương cho đến cuối đời. Nhiều sử liệu viết rằng, ngày 13/12/1888, từ Sài Gòn, vua Hàm Nghi mới 17 tuổi được đưa xuống chiếc tàu mang tên Biên Hòa vượt đại dương đi Bắc Phi.

Ngày 13/1/1889, ông đến thủ đô Alger của Algeria, lúc bấy giờ là thuộc địa của Pháp.

Năm 1904, cựu hoàng Hàm Nghi đính hôn với bà Marcelle Laloe, sinh năm 1884, con gái của Chánh tòa Thượng thẩm Alger. Cuộc hôn nhân thu hút sự chú ý tại Alger thời bấy giờ. Vợ chồng ông có 3 người con là công chúa Như Mai (sinh năm 1905), Như Lý (1908) và hoàng tử Minh Đức (1910).

Ngày 4/1/1944, vua Hàm Nghi qua đời vì ung thư dạ dày tại biệt thự Gia Long ở thủ đô Alger. Ban đầu, ông được an táng tại Sarlat, vùng Aquitaine, Pháp. Đến năm 1965, hài cốt của cựu hoàng được chuyển về làng Thonac, thuộc vùng Dordogne, miền Tây nước Pháp, nơi gần lâu đài của công chúa Như Mai. Nơi đây cách thủ đô Paris 500km.

Lăng mộ vua Hàm Nghi tại Pháp có kiến trúc khá đơn sơ, chỉ gồm 2 khối bê-tông xếp chồng lên nhau. Khối lớn có kích thước khoảng 4 x 6m, cao 0,6m, chưa tính phần móng nằm sâu dưới mặt đất.

Phần mặt bê tông gắn tấm bia được đưa từ Alger sang. Trên bia khắc dòng chữ: “S.M. Ham Nghi. Hue 1871 - Alger 1944. Empereur d'Annam”, ghi tên, năm sinh - mất và tước hiệu của ông.

Ở phía đối diện là một tấm đá dùng làm nắp che cửa huyệt mộ. Theo tư liệu, huyệt mộ hiện là nơi an táng 5 người, gồm vua Hàm Nghi; Hoàng phi Marcelle Laloe (1884-1974), vợ chính thức của ông; công chúa Như Mai (1905-1999); hoàng tử Minh Đức (1910-1990) và Marie Jeanne Delorme (1852-1941).

Dù phải sống nhiều thập kỷ nơi đất khách, vua Hàm Nghi vẫn giữ tình cảm với quê hương. Theo nhiều tư liệu, khi vua Bảo Đại đến Alger thăm ông và mang theo một khoản tiền, cựu hoàng đã từ chối nhận, đồng thời khuyên Bảo Đại đem số tiền về giúp đỡ người nghèo trong nước.

Những năm tháng lưu đày, Hàm Nghi tìm sự khuây khỏa qua hội họa và âm nhạc. Ông vẫn giữ nhiều nét sinh hoạt gắn với quê hương, trong đó có việc thường xuyên mặc áo dài, đội khăn đóng và để tóc búi theo truyền thống Việt Nam.

Theo di nguyện, vua Hàm Nghi mong muốn sau khi qua đời được trở về quê hương và an táng bên cạnh cha ruột tại Huế. Tuy nhiên, khi ông qua đời, Việt Nam đang trong giai đoạn biến động và đấu tranh giành độc lập nên gia đình không thể thực hiện mong muốn này.

Sau đó, các thế hệ con cháu lựa chọn giữ phần mộ của ông tại Pháp để thuận tiện chăm nom, thắp hương và tưởng niệm. Thế hệ sau bày tỏ mong muốn được đưa hài cốt vua Hàm Nghi về Việt Nam, an táng tại Huế, gần phần mộ của cha ruột như di nguyện của ông.

Năm 2023, bà Amandine Dabat - một hậu duệ của vua Hàm Nghi, trở lại Việt Nam và đến thăm đền thờ vị vua cùng các tướng sĩ Cần Vương tại Khu di tích Quốc gia Tân Sở, Quảng Trị.

Đền thờ nằm trong khuôn viên thành Tân Sở, công trình được triều Nguyễn xây dựng năm 1883 với vai trò kinh đô dự phòng.

Cũng chính tại nơi đây, vua Hàm Nghi ban dụ Cần Vương, kêu gọi nhân dân cả nước đứng lên chống thực dân Pháp, với mục tiêu khôi phục chủ quyền và giành lại bờ cõi.

Trong chuyến đi, bà Amandine Dabat mang theo một chiếc ống điếu từng gắn bó với vua Hàm Nghi trong suốt cuộc đời và trao tặng kỷ vật này cho Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế. Bà cũng cho biết sẽ tặng thêm một chiếc ống điếu khác cho đền thờ vua Hàm Nghi và các tướng sĩ Cần Vương trong một dịp trở lại Việt Nam.

Bà Amandine Dabat còn tham dự triển lãm “Vua Hàm Nghi, cuộc đời và nghệ thuật” tại Bảo tàng Cổ vật Cung đình Huế. Tại đây, bà chia sẻ thêm những câu chuyện về cuộc sống của vua Hàm Nghi trong những năm tháng bị lưu đày tại Algérie và thời gian ông sống xa quê hương cho đến cuối đời.

Bài viết tham khảo thông tin tại:

Nơi yên nghỉ của vua Hàm Nghi bây giờ ra sao? - Báo Công an nhân dân

Hậu duệ mong muốn đưa hài cốt vua Hàm Nghi hồi hương – Vnexpress.