Các NHTW trên toàn cầu đang gia tăng mạnh dự trữ vàng - một tài sản an toàn nhưng bị đánh giá kém linh hoạt - trong bối cảnh căng thẳng địa chính trị leo thang và lo ngại lạm phát quay trở lại, kéo theo sự hồi sinh của kim loại quý này.

Năm nay, giá vàng lần đầu tiên trong lịch sử vượt mốc 5.000 USD/ounce. Một trong những động lực chính khiến giá tăng vọt - gấp đôi chỉ trong khoảng một năm rưỡi - là nhu cầu từ các nền kinh tế mới nổi: NHTW của Ba Lan, Thổ Nhĩ Kỳ, Ấn Độ và Trung Quốc nằm trong nhóm mua vàng mạnh nhất những năm gần đây.

Cú sốc đối với hệ thống tài chính toàn cầu do xung đột tại Trung Đông một lần nữa cho thấy cách các NHTW tìm đến vàng trong thời điểm bất ổn. Theo dữ liệu từ Hội đồng Vàng Thế giới (WGC), kể từ khi xung đột nổ ra vào cuối tháng 2, các NHTW đã tiếp tục gia tăng dự trữ vàng, bao gồm Trung Quốc, Ba Lan, Cộng hòa Séc và Uzbekistan.

Riêng trong tháng 3, NHTW Trung Quốc đã mua lượng vàng nhiều nhất trong hơn một năm. Guatemala cũng quay lại mua vàng trong tháng này, lần đầu sau khoảng nửa năm, theo WGC.

Ông Adam Glapinski, Thống đốc Ngân hàng Trung ương Ba Lan, cho biết: “Diễn biến thị trường gần đây, xuất phát từ bất ổn tại Trung Đông, củng cố nhận định của chúng tôi rằng bất ổn đã trở thành đặc trưng của nền kinh tế toàn cầu. Tôi muốn nhấn mạnh lại tầm quan trọng của việc đa dạng hóa dự trữ ngoại hối và vai trò của vàng như một tài sản chiến lược”.

Làn sóng tích trữ lan rộng: Ngân hàng Trung ương quay lại “hầm trú ẩn” truyền thống trong kỷ nguyên đầy bất ổn

Vàng được xem là kênh lưu trữ giá trị hiệu quả khi lạm phát tăng cao, đồng thời có thể nhanh chóng chuyển đổi thành tiền mặt khi quốc gia cần thanh khoản khẩn cấp. Quan trọng hơn, vàng - với tư cách là tài sản vật chất - khó bị các quốc gia khác can thiệp thông qua trừng phạt, không giống như trái phiếu hay tiền gửi ngân hàng vốn gắn với các đồng tiền như USD hay euro.

Xu hướng gia tăng tích trữ vàng bắt đầu tăng tốc sau xung đột Nga - Ukraine năm 2022. Mỹ và châu Âu đáp trả bằng các lệnh trừng phạt, đóng băng dự trữ ngoại hối của Nga ở nước ngoài.

Điều này khiến NHTW Nga không thể tiếp cận khoảng 300 tỷ USD tài sản, chủ yếu bằng euro và USD, đánh dấu bước leo thang đáng kể khi giới Chính phủ phương Tây sử dụng chính đồng tiền của mình như một “điểm nghẽn” tài chính.

Kể từ đó, lượng vàng nắm giữ của các NHTW tăng nhanh. Trong 3 năm liên tiếp, mỗi năm các NHTW bổ sung hơn 1.000 tấn vàng vào dự trữ - cao hơn gấp đôi tốc độ của năm 2021, theo WGC.

Xu hướng này không chỉ mang tính dài hạn mà còn được phản ánh rõ trong các diễn biến gần đây, khi xung đột với Iran cho thấy cách các quốc gia sử dụng vàng như một công cụ giảm sốc kinh tế.

Ngân hàng Trung ương Thổ Nhĩ Kỳ ước tính đã bán hoặc cho vay hơn 120 tấn vàng từ kho dự trữ khổng lồ kể từ khi Mỹ và Israel tiến hành tấn công Iran hôm 28/2. Các giao dịch này nhằm hỗ trợ giá trị đồng lira của Thổ Nhĩ Kỳ, vốn lao dốc do lo ngại lạm phát và triển vọng kinh tế yếu. Nhìn chung, các NHTW đặc biệt lo ngại đồng nội tệ suy yếu, bởi điều này làm tăng giá nhập khẩu và đẩy lạm phát lên cao.

Từ tài sản lỗi thời đến “vũ khí” tài chính: Vì sao vàng trở thành công cụ bảo vệ chủ quyền kinh tế?

Trong nhiều thập kỷ, vàng từng bị xem là lỗi thời. Kể từ những năm 1970, vàng không còn đóng vai trò neo tỷ giá trong hệ thống tiền tệ toàn cầu. Thay vào đó, các quốc gia chọn tích lũy dự trữ ngoại tệ - chủ yếu là USD hoặc các đồng tiền châu Âu - để ổn định nền kinh tế trong khủng hoảng.

Tuy nhiên, việc nắm giữ vàng cũng đặt ra thách thức logistics cho NHTW, từ lưu trữ đến vận chuyển khi giao dịch. Ngoài ra, vàng không tạo ra lãi suất hay cổ tức như trái phiếu hoặc cổ phiếu.

Dù vậy, chính vì nằm ngoài “mạng lưới” của hệ thống tài chính hiện đại, vàng lại giúp các quốc gia củng cố tính tự chủ.

“Vàng có tính thanh khoản toàn cầu, được công nhận rộng rãi và - quan trọng nhất - không phải là nghĩa vụ của bất kỳ bên nào”, ông Glapinski nhấn mạnh. Tính đến tháng 3, Ngân hàng Trung ương Ba Lan nắm giữ 580 tấn vàng, trị giá khoảng 85 tỷ USD - tăng mạnh so với 228 tấn năm 2022.

Ngân hàng này đặt mục tiêu nâng dự trữ lên 700 tấn, mà theo ông Glapinski, phản ánh “sự gia tăng không ngừng về sức mạnh và vai trò kinh tế của đất nước trong hai thập kỷ qua”.

Ba năm trước, Ngân hàng Trung ương Séc quyết định tăng mạnh dự trữ vàng từ mức “gần như không đáng kể” dưới 10 tấn. Đến năm 2028, cơ quan này đặt mục tiêu nâng lượng vàng trong dự trữ quốc tế lên 100 tấn.

Ông Jan Kubicek, thành viên hội đồng phụ trách dự trữ, cho hay: “Các thế hệ trước từng cho rằng vàng không còn là tài sản cần nắm giữ. Nó bị xem là lỗi thời và tồn tại nhiều bất lợi thực tế”.

Giống nhiều NHTW khác, Cộng hòa Séc đã bán vàng vào cuối những năm 1990, chỉ giữ lại một phần nhỏ để đúc tiền kỷ niệm. Sau cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu gần 2 thập kỷ trước, ông nói rằng cách nhìn về vàng bắt đầu thay đổi. Theo WGC, các NHTW đã trở thành bên mua ròng kể từ năm 2010.

Giá vàng gần đây biến động mạnh hơn bình thường, một phần do đà tăng phi mã đã thu hút làn sóng nhà đầu tư cá nhân - nhóm có xu hướng mua bán nhanh. Dù các NHTW đã phần nào giảm tốc độ mua trong năm qua, giới phân tích cho rằng họ vẫn sẽ duy trì vai trò là bên mua ổn định.

Tại Ngân hàng Trung ương Séc, chẳng hạn, việc mua vàng diễn ra theo nhịp đều đặn, thay vì hoàn toàn phụ thuộc vào biến động thị trường.

Một khảo sát với các NHTW trong 3 tháng đầu năm cho thấy hơn 1/3 dự định tăng dự trữ vàng trong năm tới, phần còn lại sẽ giữ nguyên tỷ trọng hiện tại. Các nhà quản lý, trong khảo sát do Central Banking Publications và HSBC thực hiện, dự báo giá vàng sẽ đạt trung bình 5.250 USD/ounce vào cuối năm, so với khoảng 4.546 USD hiện nay.

Nhà phân tích cấp cao Krishan Gopaul của WGC nhận xét: “Dù trong bất kỳ điều kiện nào, các NHTW đã trở thành một trụ cột thực sự của nhu cầu trên thị trường vàng”.