Tại khu vực miệng phun thủy nhiệt Higashi-Aogashima nằm cách thủ đô Tokyo khoảng 350km về phía nam, một nhóm các nhà khoa học đến từ Đại học Shizuoka, Đại học Waseda và Đại học Tokyo vừa công bố một phát hiện địa chất quan trọng. Sâu dưới đáy biển Thái Bình Dương, nhóm nghiên cứu đã xác nhận sự tồn tại của một khu vực chứa vàng với nồng độ lên tới 19.231 ppm (phần triệu). Đây là mức nồng độ vàng cao nhất từng được ghi nhận bên trong các mỏ sunfua dưới đáy đại dương trên phạm vi toàn cầu.

Tuy nhiên, kho báu này không hiện diện dưới dạng những hạt vàng cám lấp lánh hay các mạch vàng thỏi có thể đãi hoặc gạn lọc bằng phương pháp cơ học thông thường. Toàn bộ lượng kim loại quý tại Higashi-Aogashima tồn tại dưới dạng mà giới địa chất học gọi là vàng vô hình. Chúng nằm phân tán ở cấp độ nguyên tử và ẩn sâu bên trong cấu trúc tinh thể của pyrit, một loại khoáng vật sắt sunfua vốn có màu sắc ánh kim rất dễ gây nhầm lẫn với vàng thật. Để nhận diện và đo đếm chính xác hàm lượng vàng cực nhỏ nằm kẹt trong mạng tinh thể này, các chuyên gia Nhật Bản đã phải sử dụng đến kỹ thuật phổ khối lượng ion thứ cấp (SIMS) có độ nhạy siêu cao trong phòng thí nghiệm.

Lợi thế độ sâu và khát vọng thoát phụ thuộc nhập khẩu

Dưới góc độ khai khoáng và địa chính trị, phát hiện tại miệng phun thủy nhiệt Higashi-Aogashima sở hữu hai lợi thế đặc biệt mà các mỏ khoáng sản biển sâu khác trên thế giới hiếm khi có được. Thứ nhất là yếu tố độ sâu. Khu vực chứa vàng này nằm ở độ sâu dao động từ 700m đến 820m dưới mực nước biển. Trong ngành khai thác đáy đại dương, đây được xem là vùng nước khá nông nếu đặt cạnh mặt bằng chung của các mỏ khoáng sản biển sâu từng được khảo sát trước đây, vốn thường nằm ở độ sâu khắc nghiệt từ 1.500m đến 5.000m. Khoảng cách tới mặt nước ngắn hơn đồng nghĩa với áp suất thủy tĩnh thấp hơn, giúp giảm thiểu đáng kể áp lực kỹ thuật lên các đường ống dẫn và thiết bị robot lặn. Nhờ đó, giới nghiên cứu Nhật Bản đánh giá Higashi-Aogashima là một trong những ứng viên khả thi nhất để thiết lập mỏ vàng thương mại dưới đáy biển đầu tiên của nhân loại.

Thứ hai là quyền tự quyết về mặt pháp lý. Toàn bộ mỏ vàng tiềm năng này nằm trọn trong vùng đặc quyền kinh tế (EEZ) của Nhật Bản. Điều này cho phép chính phủ và các tập đoàn công nghiệp tại Tokyo toàn quyền quyết định việc cấp phép thăm dò hay khai thác mà không phải chờ đợi các thủ tục phê duyệt phức tạp từ Cơ quan Quyền lực Đáy biển Quốc tế (ISA).

Thông tin này xuất hiện đúng vào thời điểm Nhật Bản đang rốt ráo tìm kiếm các nguồn tài nguyên nội địa nhằm đảm bảo an ninh kinh tế. Hiện tại, quốc gia Đông Á này chỉ còn duy nhất một mỏ vàng trên đất liền đang hoạt động thương mại là mỏ Hishikari tại tỉnh Kagoshima, với sản lượng khai thác khá khiêm tốn chỉ khoảng 4 tấn mỗi năm. Việc tìm ra nguồn cung mới ngay trong lãnh hải sẽ là bước đệm chiến lược giúp Tokyo từng bước giảm sự phụ thuộc vào nguồn kim loại quý và đất hiếm nhập khẩu, đặc biệt là từ thị trường Trung Quốc.

Vết xe đổ từ dự án Solwara 1 và rào cản tách vàng dưới đáy đại dương

Dù sở hữu trữ lượng có nồng độ kỷ lục ở vùng nước tương đối nông, khoảng cách từ một công bố khoa học đến một dây chuyền khai thác thương mại có lãi vẫn là một chặng đường đầy rủi ro. Thực tế cho đến nay, toàn thế giới vẫn chưa có bất kỳ một mỏ vàng thương mại nào dưới đáy biển đi vào vận hành thực tế.

Bài toán hóc búa nhất nằm ở khâu công nghệ và chi phí vốn. Việc đưa máy móc hạng nặng xuống độ sâu hơn 700m dưới đáy biển để đào xúc quặng đã khó, việc vận chuyển lượng quặng đó lên tàu và dùng công nghệ luyện kim phức tạp để bóc tách các nguyên tử vàng vô hình ra khỏi cấu trúc tinh thể pyrit mà vẫn đảm bảo có lãi lại càng nan giải hơn.

Ngành khai khoáng biển sâu thế giới từng chứng kiến một bài học đắt giá mang tên Solwara 1 tại Papua New Guinea. Dự án từng được kỳ vọng là mỏ khai thác đáy biển thương mại đầu tiên trên thế giới này đã sụp đổ hoàn toàn khi đơn vị phát triển cạn kiệt dòng tiền và không thể huy động thêm vốn đầu tư trước những rào cản kỹ thuật phát sinh. Sự phá sản của dự án không chỉ chôn vùi hàng trăm triệu USD của các nhà đầu tư mà còn đẩy Chính phủ Papua New Guinea vào cảnh thiệt hại tài chính nặng nề.

Bên cạnh rủi ro tài chính, áp lực về bảo vệ môi trường cũng là một bức tường lửa khó vượt qua. Các miệng phun thủy nhiệt dưới đáy biển như Higashi-Aogashima vốn là cái nôi của những hệ sinh thái biển sâu độc bản, nơi sinh sống của nhiều loài sinh vật kỳ dị chỉ tồn tại nhờ nguồn nhiệt và khoáng chất từ lòng đất mà không cần ánh sáng mặt trời. Bất kỳ hoạt động khoan cắt hay hút bùn khoáng nào tại đây cũng có nguy cơ xóa sổ vĩnh viễn các quần thể sinh vật chưa từng được biết đến. Hiện tại, làn sóng kêu gọi bảo tồn từ giới khoa học đang dâng cao, đi kèm với việc nhiều quốc gia khu vực Thái Bình Dương đã chính thức lên tiếng ủng hộ lệnh tạm dừng mọi hoạt động khai thác biển sâu ít nhất cho đến năm 2030.

Phát hiện tại Nhật Bản diễn ra trong bối cảnh thị trường tài chính quốc tế đang chứng kiến vị thế độc tôn của vàng như một kênh trú ẩn tài sản an toàn trước những biến động địa chính trị. Xét trong chu kỳ 20 năm qua, giá vàng thế giới đã tăng khoảng 10 lần và hiện vẫn đang neo ở vùng giá kỷ lục.

Về mặt lý thuyết, việc tìm ra các mỏ vàng có nồng độ siêu cao dưới đáy đại dương sẽ làm thay đổi cán cân cung cầu trong dài hạn. Tuy nhiên, giới phân tích tài chính nhận định phát hiện ở Higashi-Aogashima chưa thể tạo ra bất kỳ cú sốc giảm giá nào cho thị trường vàng trong ngắn và trung hạn. Chừng nào công nghệ luyện kim tách vàng khỏi pyrit chưa giảm được chi phí xuống mức hợp lý và các tiêu chuẩn khai thác bền vững dưới đáy biển chưa được thiết lập, lượng vàng vô hình này vẫn sẽ nằm yên dưới đáy Thái Bình Dương như một khoản dự trữ chiến lược cho tương lai của Nhật Bản.