Trong y học, sinh thiết luôn là một trải nghiệm đáng sợ. Bệnh nhân phải chịu đựng những mũi kim lớn xuyên qua cơ thể hoặc những vết rạch của dao mổ để lấy mẫu mô tế bào. Quy trình này mang lại rủi ro nhiễm trùng, sự chờ đợi căng thẳng và đôi khi hoàn toàn bất lực nếu khối u nằm ở những vị trí hiểm hóc như não bộ hay sâu bên trong phổi. Kỷ nguyên của những nỗi đau thể xác ấy đang dần lùi bước nhờ một cuộc cách mạng quang tử y sinh do Giáo sư Võ Đình Tuấn khởi xướng.

'Mắt thần' quang học kết liễu nỗi ám ảnh sinh thiết

Giáo sư Võ Đình Tuấn, người đang giữ cương vị Viện trưởng Viện Quang tử học Fitzpatrick tại Đại học Duke (Mỹ), đã dành trọn sự nghiệp để hiện thực hóa một ý tưởng tưởng chừng như viễn tưởng. Ông là người đặt nền móng cho công nghệ cảm biến quang học sinh học và kỹ thuật Tán xạ Raman tăng cường bề mặt ứng dụng trực tiếp vào chẩn đoán y khoa.

Nguyên lý hoạt động của công nghệ này xoay quanh những vi chip sinh học được thiết kế siêu việt, kết hợp cùng các hạt nano vàng. Những hạt nano này hoạt động như các radar thông minh, tự động bám dính vào các đoạn ADN đột biến hoặc các protein đặc trưng của tế bào ung thư. Khi một tia laser cường độ thấp quét qua mẫu bệnh phẩm—có thể chỉ là một giọt máu, một chút nước bọt hay chiếu thẳng lên da—tín hiệu ánh sáng phản xạ sẽ được khuếch đại hàng triệu lần.

Máy tính ngay lập tức thu nhận và vẽ ra dấu vân tay của tế bào ung thư ở cấp độ nguyên tử. Nhờ phát minh này, mầm bệnh có thể được phát hiện trước nhiều năm khi chúng kịp tiến hóa thành khối u rõ rệt. Quan trọng hơn cả, kết quả được trả về gần như ngay lập tức tại phòng khám mà bệnh nhân không phải chịu bất kỳ sự xâm lấn nào.

Sánh vai cùng những huyền thoại sống của nhân loại

Nhờ những đột phá vượt tầm thời đại, tên tuổi của Giáo sư Tuấn đã bước vào ngôi đền của những huyền thoại khoa học. Năm 2007, tổ chức tư vấn toàn cầu Creators Synectics tại Anh Quốc đã đưa ông vào danh sách "Top 100 thiên tài đương đại của thế giới". Vị giáo sư gốc Việt đứng chung hàng ngũ với những cái tên làm thay đổi lịch sử như nhà vật lý Stephen Hawking, cha đẻ của World Wide Web Tim Berners-Lee hay tỷ phú Bill Gates.

Tại xứ cờ hoa, ông đang nắm giữ hơn 50 bằng sáng chế liên quan đến các công nghệ lõi. Dưới sự dẫn dắt của ông, Viện Quang tử học Fitzpatrick đã vươn lên thành một thế lực nghiên cứu y sinh và quang học quyền lực bậc nhất, thu hút những khoản tài trợ khổng lồ từ Viện Y tế Quốc gia và Bộ Quốc phòng Mỹ.

Gia tài 200 USD và hành trình từ bồi bàn rửa bát

Nhìn vào bản lý lịch dát vàng hiện tại, ít ai ngờ điểm xuất phát của vị thiên tài này lại nhuốm màu cơ cực. Rời quê hương Nha Trang vào năm 17 tuổi, chàng thanh niên Võ Đình Tuấn lặn lội sang Pháp rồi đến Thụy Sĩ để theo đuổi ngành Vật lý tại Viện Công nghệ Liên bang Thụy Sĩ. Ngày đặt chân đến quốc gia đắt đỏ bậc nhất châu Âu, toàn bộ gia tài trong túi cậu sinh viên chỉ có vỏn vẹn 200 USD.

Để bám trụ lại giảng đường, Tuấn lao vào làm bồi bàn, dọn dẹp vệ sinh và cả nghề nhổ cỏ thuê trong các khu vườn tư nhân. Chút máu nghệ sĩ trong người cũng được anh biến thành công cụ mưu sinh khi ôm đàn guitar chơi nhạc trong các quán xá để nhặt nhạnh từng đồng lẻ. Vượt qua sự kiệt sức của gánh nặng cơm áo, chàng sinh viên gốc Việt vẫn xuất sắc bảo vệ thành công luận án Tiến sĩ Vật lý sinh học với điểm số tuyệt đối, mở toang cánh cửa bước vào Phòng thí nghiệm Quốc gia Oak Ridge và sau này là Đại học Duke.

"Khi tôi nhìn vào một tia laser, tôi không chỉ thấy ánh sáng vật lý, tôi thấy một con dao mổ không lưỡi có thể cứu sống hàng triệu sinh mệnh", Giáo sư chia sẻ về triết lý làm nghề của mình. Đỉnh cao của khoa học với ông không nằm trên các tạp chí hàn lâm, mà là khi thiết bị đó được đưa vào các phòng khám nghèo, nơi bệnh nhân không đủ tiền chi trả cho những ca sinh thiết đắt đỏ. Dù đang đứng trên đỉnh cao tuyệt đối của danh vọng, vị giáo sư có nụ cười hiền hậu ấy vẫn luôn hướng về nguồn cội và tự hào nhắc về dòng máu Việt Nam chảy trong huyết quản mình.