Giả trai để thỏa ước vọng đèn sách

Trong lịch sử khoa bảng Việt Nam thời phong kiến, khi con đường học hành, thi cử gần như chỉ dành cho nam giới, bà Nguyễn Thị Duệ trở thành một trường hợp đặc biệt. Bà được ghi nhận là nữ tiến sĩ đầu tiên và duy nhất trong lịch sử khoa cử phong kiến Việt Nam. Không chỉ vượt qua những giới hạn khắt khe của lễ giáo để bước vào chốn khoa trường, bà còn để lại dấu ấn sâu đậm trong giáo dục, thi cử và việc bồi dưỡng nhân tài dưới thời Lê - Trịnh.

Bà Nguyễn Thị Duệ sinh ngày 14/3/1574 tại làng Kiệt Đặc, huyện Chí Linh, tỉnh Hải Dương xưa, nay thuộc TP. Hải Phòng. Bà còn được biết đến với các tên Nguyễn Thị Du, Nguyễn Thị Ngọc Toàn, hiệu Diệu Huyền. Sinh trưởng trong một gia đình nhà nho nghèo, bà sớm bộc lộ tư chất thông minh, ham học và có năng khiếu về chữ nghĩa.

Theo những tư liệu còn lưu truyền, trong bối cảnh phụ nữ không được tham gia con đường khoa cử, bà đã cải trang thành nam giới để tiếp tục việc học. Khi gia đình rời quê lên Cao Bằng trong thời kỳ nhà Mạc suy yếu, bà có điều kiện thực hiện ước vọng đèn sách của mình.

Năm Giáp Ngọ 1594, nhà Mạc tổ chức khoa thi Hội. Bà Nguyễn Thị Duệ mang tên Nguyễn Ngọc Du, giả trai để dự thi và đỗ đầu. Theo Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, ở tuổi 20, bà trở thành nữ tiến sĩ đầu tiên và duy nhất của khoa cử phong kiến Việt Nam.

Sau khoa thi, thân phận của bà bị phát hiện trong một buổi yến đãi các tân khoa. Thay vì bị trừng phạt, bà được vua Mạc Kính Cung ghi nhận tài năng, mời vào cung dạy chữ và lễ nghi cho các phi tần. Sau đó, bà được tuyển vào hậu cung, phong Tinh Phi. Từ đây, dân gian quen gọi bà là “Bà chúa Sao Sa”. 

Trở thành niềm tự hào muôn đời của xứ Đông

Sau khi nhà Mạc thất thế, bà Nguyễn Thị Duệ được triều Lê - Trịnh trọng dụng. Chúa Trịnh phong bà các chức liên quan đến việc giáo dục, trong đó có Cung Trung Giáo Tập và Lễ Nghi Học Sĩ, giao cho bà trông coi việc dạy học trong vương phủ. Người đương thời tôn kính gọi bà là Nghi Ái quan.

Với vốn kiến thức uyên thâm, bà Nguyễn Thị Duệ tham gia vào công việc giáo dục và khoa cử. Nhiều bài thi Hội, thi Đình của sĩ tử được bà xem xét, các biểu sớ và văn bài thi đại khoa cũng được bà khảo duyệt. Bà đặc biệt quan tâm đến việc phát hiện, bồi dưỡng những người có thực tài.

Một giai thoại được lưu truyền gắn với khoa thi Tiến sĩ năm 1631, niên hiệu Đức Long thứ 3 đời vua Lê Thần Tông. Khi ấy, bà Nguyễn Thị Duệ được mời làm giám khảo tại kỳ thi tổ chức ở Mao Điền, Hải Dương. Trong số các bài thi có bài của Nguyễn Minh Triết, một sĩ tử chỉ làm 4 trong 12 câu nhưng những phần đã làm được đánh giá là đặc sắc. Vụ việc được trình lên nhà vua và bà Nguyễn Thị Duệ được hỏi ý kiến. 

Theo tư liệu được lưu truyền, bà nhận xét: "Bài văn làm được 4 câu mà hay còn hơn làm hết 12 câu mà không hay, triều đình cần người thực tài chứ không cần kẻ nịnh bợ". Sau đó, Nguyễn Minh Triết được chấm đỗ Tiến sĩ khoa Tân Mùi.

Không chỉ tham gia việc khảo tuyển nhân tài, bà Nguyễn Thị Duệ còn chú trọng việc khuyến học tại quê hương. Bà soạn đề thi gửi về các địa phương, tổ chức cho sĩ tử làm bài rồi gửi về để bà trực tiếp chấm, sau đó gửi kết quả trở lại. Cách thức này được các tư liệu về bà ghi nhận như một hình thức đào tạo từ xa thời kỳ đầu. Bà đồng thời giúp đỡ những người nghèo hiếu học và khuyến khích việc học tập, bồi dưỡng nhân tài.

Bà Nguyễn Thị Duệ cũng được biết đến là người quan tâm đến đời sống của người dân. Khi xảy ra thiên tai, địch họa, bà xin triều đình thực hiện việc cứu đói, cấp ruộng để người dân canh tác. Những tư liệu về cuộc đời bà còn ghi nhận việc bà dành phần đáng kể bổng lộc được ban cho các hoạt động công ích và giúp đỡ người nghèo.

Trong thời gian ở kinh thành, bà Nguyễn Thị Duệ có mối quan hệ thân thiết với Hoàng hậu Trịnh Thị Ngọc Trúc, vợ vua Lê Thần Tông. Hai người thường cùng nhau đi lễ chùa, gặp gỡ các nhà tu hành và sĩ phu, qua đó có thêm điều kiện trao đổi về học vấn, đạo lý và tình hình xã hội. Những tư liệu về bà cũng ghi nhận bà thường góp ý với triều đình về việc tiết chế xa xỉ, xử lý tham quan, cường hào và quan tâm đến đời sống nhân dân.

Khi khoảng 70 tuổi, bà Nguyễn Thị Duệ xin trí sĩ, trở về quê Chí Linh. Tại đây, bà dựng am Đàm Hoa để ở, đọc sách, tĩnh tu và tiếp tục giảng dạy. Các sĩ tử trong vùng tìm đến am để nghe bà giảng giải kinh nghĩa. Nhà Lê cấp phần thuế trong làng làm ngụ lộc cho bà nhưng bà chỉ sử dụng một phần cho nhu cầu cá nhân, phần còn lại dành cho việc công ích và giúp đỡ người nghèo.

Ngày 8/11/1654, bà Nguyễn Thị Duệ qua đời. Bà được an táng tại quê nhà. Trên mộ có ngọn tháp mang tên “Tinh Phi cổ tháp”, khắc dòng chữ “Lễ Phi sinh thông tuệ, nhất kính chiếu tam vương”, được hiểu là ca ngợi một người phụ nữ thông tuệ, như một tấm gương soi chiếu ba vua. Sau khi bà qua đời, người dân địa phương lập đền thờ và tôn bà làm phúc thần. 

Tại Văn miếu Mao Điền, nơi phối thờ các bậc đại khoa tiêu biểu của xứ Đông, bài vị của bà Nguyễn Thị Duệ được đặt trong hậu cung với danh xưng Nghi Ái quan Nguyễn Thị Duệ. Từ một người phụ nữ sinh ra trong xã hội mà nữ giới bị giới hạn trên con đường học vấn, bà Nguyễn Thị Duệ đã bước qua những rào cản của thời đại để ghi tên mình vào lịch sử khoa bảng. 

Từ khoa thi năm 1594 đến những năm tháng tham gia giáo dục, khảo tuyển nhân tài dưới thời Lê - Trịnh, cuộc đời bà gắn liền với việc học, thi cử và trọng dụng người có thực tài. Dấu tích về bà vẫn được lưu giữ tại quê hương như một phần của truyền thống hiếu học lâu đời của xứ Đông.

Bài viết có sử dụng thông tin tham khảo từ các nguồn:

Làng Dọc không học cũng hay - Báo Giáo dục và Thời đại

Bà phi duy nhất là tiến sĩ trong lịch sử phong kiến - Bảo tàng Lịch sử Quốc gia

"Bà chúa sao" - nữ tiến sĩ đầu tiên của Việt Nam - Bảo tàng Lịch sử Quốc gia

Nguyễn Thị Duệ - Nữ Tiến sĩ đầu tiên trong lịch sử khoa bảng Việt Nam - Quê hương Online