Đã hơn nửa thế kỷ kể từ ngày đất nước giải phóng, thống nhất nhưng vẫn còn hàng triệu người con đã anh dũng hy sinh, nằm lại trong lòng đất mẹ mà hài cốt chưa được tìm thấy, chưa thể trở về trong vòng tay gia đình, người thân. Trong số đó có nhà giáo, nữ biệt động Lê Thị Bạch Cát, người đã anh dũng hy sinh trong cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc và đến nay vẫn chưa tìm được hài cốt để đưa về với gia đình, quê hương. Nhiều năm qua, người thân của bà không ngừng tìm kiếm nhưng hành trình ấy vẫn chưa dừng lại. 

Nhà giáo giàu lòng yêu nước

Bà Lê Thị Bạch Cát sinh ngày 10/10/1940 tại làng chài Mai Bảng, tỉnh Nghệ An, trong một gia đình ngư dân nghèo, giàu truyền thống hiếu học và yêu nước. Cha của bà là ông Lê Viết Thanh - giáo viên trường làng, có quan hệ với các đảng viên Tân Việt. Mẹ là bà Bùi Thị Tranh, làm nghề vá lưới. Gia đình bà có 5 người con, gồm 2 trai, 3 gái, bà là con út.

Dù hoàn cảnh khó khăn, bà Bạch Cát vẫn được gia đình cho học tập đầy đủ.Sau khi hoàn thành bậc tiểu học tại trường làng và trung học cơ sở ở Nghi Trung, bà theo học Trường Trung cấp Sư phạm Nghệ An. Trong những năm tuổi trẻ, bà tích cực tham gia các hoạt động của đội thiếu niên, thanh niên Cứu quốc tại làng chài Nghi Thủy. Tốt nghiệp sư phạm sau hai năm học tập với kết quả giỏi, năm học 1958-1959, bà được phân công làm giáo viên Trường cấp 1 Nghi Tân.

Nhờ năng lực chuyên môn và thành tích nổi bật trong các hoạt động văn hóa, thể thao, cuối năm học 1958-1959, bà Lê Thị Bạch Cát được cử theo học Trường Sư phạm Thể dục Thể thao Trung ương tại Từ Sơn, Bắc Ninh, tiền thân của Trường Đại học Thể dục Thể thao Bắc Ninh. Sau 2 năm học tập đạt kết quả xuất sắc, bà được giữ ở lại trường làm giảng viên.

Năm học 1960-1961, bà được phân công giảng dạy tại Trường Đại học Sư phạm Vinh, đồng thời dạy thể dục tại Trường cấp 3 Huỳnh Thúc Kháng. Bà Bạch Cát là một trong những giảng viên đầu tiên góp phần xây dựng bộ môn Giáo dục thể chất tại Trường Đại học Vinh. 

Dù bận rộn với công việc, những ngày nghỉ, bà vẫn tranh thủ về quê phụ mẹ vá lưới, nướng cá và chăm sóc mẹ lúc đau ốm.

Từ tháng 11/1961 đến tháng 2/1962, bà được điều động giảng dạy tại Trường Bồi dưỡng cán bộ của Bộ Giáo dục. 

Tháng 3/1962, bà trở lại Trường Thể dục Thể thao Trung ương ở Từ Sơn. Ngày 5/10/1964, bà vinh dự được kết nạp vào Đảng Lao động Việt Nam. Từ cô gái làng chài Mai Bảng, Nghi Thủy, bà từng bước trưởng thành, trở thành một giảng viên trẻ có năng lực và thành tích nổi bật.

Viết thư bằng máu xung phong vào miền Nam chiến đấu

Trong những năm kháng chiến chống Mỹ, nữ giảng viên, đảng viên trẻ Lê Thị Bạch Cát viết thư bằng máu gửi Bộ Giáo dục và Trung ương Đoàn, bày tỏ nguyện vọng vào miền Nam chiến đấu. Trước quyết tâm của bà, ngày 28/4/1964, theo Quyết định số 697/QĐ-BGD, bà được chuyển hồ sơ sang Ban Thống nhất Trung ương để chuẩn bị đi B (vào chiến trường miền Nam). 

Sau 3 tháng học tập, huấn luyện tại Phú Thọ cùng hơn 300 cán bộ, bà lên đường vào Nam ngày 22/12/1964, trong Đoàn 33, với bí danh Lê Liên Xuân.

Được phân công về chiến trường Sài Gòn - Gia Định, mang bí danh Y4, bà được đồng chí Trần Trọng Tân, khi đó là Ủy viên Thường vụ Khu ủy Sài Gòn - Gia Định, tiếp nhận và giao nhiệm vụ tại Thành đoàn, phụ trách công tác trí vận, vận động giới trí thức, giáo chức và sinh viên nội đô tham gia phong trào yêu nước.

Tại căn cứ ở vùng Bến Cát, Bình Dương, bà cùng đồng đội tổ chức các lớp học dành cho trí thức trẻ từ nội thành vào chiến khu.  

Sau thời gian hoạt động tại Thành đoàn, tháng 12/1965, bà được Thành ủy tin tưởng giao nhiệm vụ điệp báo hoạt động đơn tuyến tại Đà Lạt, tỉnh Tuyên Đức (nay thuộc tỉnh Lâm Đồng).

Tại Đà Lạt, Lê Thị Bạch Cát được giao nhiệm vụ xây dựng cơ sở cách mạng, vận động học sinh, sinh viên. Bà đã phát triển hơn 40 cơ sở bí mật, đào tạo 10 du kích mật, xây dựng 6 “lõm chính trị” và tổ chức phong trào đấu tranh đòi dân chủ.

Sau đó, bà được điều động về lực lượng biệt động vũ trang tuyên truyền Sài Gòn – Gia Định, hoạt động trong nội đô dưới căn cước Đinh Thị Lan, với vỏ bọc thợ may, người thu gom bao bì và bán rau. Bà xây dựng hơn 10 cơ sở bí mật tại các quận 2, 3, 4 và Thủ Đức.

Tháng 11/1967, bà được bổ sung vào Quận ủy, giữ chức Bí thư Quận đoàn, trực tiếp lãnh đạo chi bộ vũ trang tuyên truyền liên quận 2 và 4, tham gia chuẩn bị cho cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân 1968. Trong đợt 1, bà cùng đồng đội chiến đấu tại nhiều địa điểm ở trung tâm Sài Gòn. Sau đó, bà tiếp tục củng cố lực lượng, chuẩn bị cho đợt tiến công tiếp theo vào tháng 5/1968.

Trưa 5/5/1968, sau những trận giao tranh ác liệt, đơn vị rút về cơ sở tại số 83/2 đường Đề Thám, khu vực Cô Giang. Bị thương nặng, bà yêu cầu đồng đội rút lui để bảo toàn lực lượng, còn mình ở lại chiến đấu. 

Khi bị bao vây, bà tiếp tục dùng súng và lựu đạn chống trả, hô vang: “Đả đảo đế quốc Mỹ, Hồ Chí Minh muôn năm” trước lúc hy sinh. Bà mất khi mới 28 tuổi, thi hài sau đó bị đưa đi khỏi hiện trường.

Sau chiến dịch Mậu Thân, các báo cáo của Thành ủy, Thành đoàn Sài Gòn - Gia Định, lực lượng vũ trang thành phố và Tiểu ban Giáo dục miền Nam ghi nhận Lê Thị Bạch Cát là tấm gương nữ trí thức cách mạng mưu trí, dũng cảm.

Sau năm 1975, TP. Hồ Chí Minh dựng bia di tích tại hẻm 83/2 Đề Thám - Cô Giang để ghi dấu trận chiến đấu ngày 5/5/1968 của Lê Thị Bạch Cát và đồng đội. Tên bà cũng được đặt cho một con đường và một ngôi trường tại thành phố.

Tại quê nhà Nghi Thủy, Cửa Lò, Nghệ An, năm 2000, Trường THCS Nghi Thủy được đổi tên thành Trường THCS Lê Thị Bạch Cát. Con đường dẫn ra cảng cá, đi qua nơi bà sinh ra, gần nhà thờ họ Lê và cây thị cổ thụ gắn với tuổi thơ của bà, cũng mang tên người nữ biệt động.

Hành trình đi tìm hài cốt của nữ biệt động dũng cảm

Năm 2024, liệt sĩ Lê Thị Bạch Cát được truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang Nhân dân, ghi nhận những cống hiến của bà trong sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc. Tuy nhiên, hơn nửa thế kỷ sau ngày hy sinh, hài cốt của bà vẫn chưa được tìm thấy.

Theo người thân, sau ngày đất nước thống nhất, gia đình bắt đầu hành trình tìm kiếm thông tin về bà. Song, những khó khăn về kinh tế, giao thông cùng nhiều trở ngại khác khiến việc tìm kiếm gặp không ít gian nan.

Hàng chục năm qua, gia đình vẫn đau đáu mong tìm được hài cốt để đưa bà trở về với quê hương, dòng họ. Sự ghi nhận đối với những cống hiến của nữ liệt sĩ đã trở thành niềm tự hào của gia đình, nhưng hành trình tìm kiếm nơi bà yên nghỉ vẫn còn dang dở.

Bài viết tham khảo thông tin tại:

Gương chiến đấu, hy sinh anh hùng của nữ biệt động Lê Thị Bạch Cát - Báo Nghệ An

Ký ức về liệt sĩ Lê Thị Bạch Cát - nữ biệt động, nhà giáo kiên trung - Báo Quân khu 7

Được truy tặng Anh hùng sau 58 năm, hài cốt nữ biệt động vẫn là niềm khắc khoải - Tiền phong.