Thực trạng ngành dược liệu và những rào cản

Tại hội thảo “Tiềm năng và định hướng phát triển dược liệu”, các chuyên gia và lãnh đạo ngành y tế đã thẳng thắn nhìn nhận tiềm năng vượt trội của Việt Nam trong lĩnh vực dược liệu. Với hơn 5.117 loài và dưới loài thực vật, 408 loài động vật và 75 khoáng vật được sử dụng làm thuốc, nước ta đang có nền tảng vững chắc để phát triển công nghiệp dược. Những loại dược liệu như quế, hồi, hòe, nghệ, atiso không chỉ đáp ứng nhu cầu trong nước mà còn mang lại giá trị kinh tế cao, góp phần giúp người dân cải thiện thu nhập đáng kể so với cây trồng truyền thống.

Tuy nhiên, dù sở hữu nguồn tài nguyên dược liệu quý hiếm cùng mạng lưới bảo tồn nguồn gen tại 7 vùng sinh thái, ngành này vẫn đang đối mặt với nhiều thách thức lớn. Hoạt động nuôi trồng và khai thác hiện nay chủ yếu còn mang tính nhỏ lẻ, phân tán. Bên cạnh đó, sự thiếu đồng đều về chất lượng nguyên liệu cùng hạn chế trong công nghệ sơ chế, chế biến sâu đã trở thành rào cản khiến sản phẩm dược liệu Việt Nam khó cạnh tranh trên thị trường quốc tế.

Thứ trưởng Thường trực Bộ Y tế Vũ Mạnh Hà cũng đã chỉ rõ những điểm nghẽn này khi nhấn mạnh rằng năng lực cạnh tranh của dược liệu Việt Nam vẫn chưa tương xứng với tiềm năng thực tế. Công tác nghiên cứu khoa học, từ phát triển giống đến ứng dụng công nghệ cao trong bảo quản và chế biến, hiện vẫn chưa đáp ứng yêu cầu của thực tiễn. Những hạn chế này không chỉ nằm ở khâu sản xuất mà còn xuất hiện trong công tác đăng ký lưu hành thuốc và quản lý chất lượng.

Ở góc độ địa phương, ông Nguyễn Thành Đồng, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Lai Châu, chia sẻ rằng người dân và các đơn vị sản xuất đang rất cần một định hướng tổng thể. Cần xác định rõ nhu cầu thị trường, quy mô sử dụng và tiêu chuẩn chất lượng cho từng loại dược liệu. Đồng thời, ông Đồng đề xuất các cơ quan chức năng sớm ban hành hệ thống tiêu chuẩn kỹ thuật đối với giống dược liệu và có cơ chế cam kết bao tiêu sản phẩm, qua đó giúp người sản xuất yên tâm đầu tư.

Các doanh nghiệp kinh doanh dược liệu cũng cho rằng cần rà soát lại cơ chế thanh toán bảo hiểm y tế đối với thuốc cổ truyền và dược liệu. Sự bất cập trong thủ tục đấu thầu thuốc tại cơ sở công lập hiện nay đang khiến doanh nghiệp gặp nhiều khó khăn. Vì vậy, họ kiến nghị cần cắt giảm tối đa thủ tục hành chính, tạo sự công bằng giữa y học cổ truyền và y học hiện đại. Điều này sẽ giúp dược liệu không chỉ dừng lại ở tiềm năng mà thực sự trở thành nguồn lực kinh tế quan trọng, phát huy giá trị “Nam dược trị Nam nhân” trong chăm sóc sức khỏe.

Giải pháp nâng cao giá trị ngành dược liệu

Để tháo gỡ khó khăn, định hướng của ngành y tế trong thời gian tới là tập trung hoàn thiện hành lang pháp lý theo hướng đồng bộ và thống nhất. Trọng tâm của chiến lược này là xây dựng Luật Y dược cổ truyền, tạo nền tảng pháp lý vững chắc cho phát triển bền vững. Đồng thời, Bộ Y tế cũng xác định cần đẩy mạnh phát triển vùng trồng đạt chuẩn GACP-WHO, nâng cao năng lực kiểm nghiệm nhằm kiểm soát chất lượng từ nguyên liệu đến thành phẩm.

Thứ trưởng Thường trực Bộ Y tế Vũ Mạnh Hà khẳng định Bộ sẽ tiếp tục đồng hành cùng cộng đồng doanh nghiệp và các nhà khoa học. Các đơn vị trực thuộc Bộ cần tập trung nghiên cứu bảo tồn nguồn gen, tạo giống và ứng dụng công nghệ trong chế biến sau thu hoạch. Việc đẩy mạnh chuyển đổi số và ứng dụng công nghệ cao không chỉ giúp nâng cao giá trị gia tăng cho dược liệu mà còn góp phần xây dựng thương hiệu quốc gia trên thị trường quốc tế.

Về phía Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, định hướng chiến lược là quy hoạch vùng trồng theo hướng tập trung, gắn kết chặt chẽ với chuỗi giá trị. Trong đó, việc bảo tồn đa dạng sinh học dưới tán rừng được ưu tiên, coi đây là phương thức sản xuất xanh và bền vững. Các địa phương cần xem xét điều chỉnh chính sách hỗ trợ phát triển dược liệu tại các tỉnh miền núi, tăng mức đầu tư vùng nguyên liệu và tạo điều kiện hình thành các vùng sản xuất hàng hóa quy mô lớn, không giới hạn cứng quy mô dự án.

Bộ Dân tộc và Tôn giáo cũng khẳng định phát triển dược liệu là sinh kế bền vững cho đồng bào dân tộc thiểu số. Theo đó, định hướng của Bộ là lấy chất lượng và tiêu chuẩn làm trọng tâm, đồng thời bảo tồn tri thức bản địa gắn với cơ chế chia sẻ lợi ích công bằng cho người dân khi tham gia chuỗi giá trị toàn cầu. Đây là cách tiếp cận tổng thể thay vì hỗ trợ phân tán như trước đây, giúp người dân yên tâm gắn bó lâu dài với cây dược liệu.

Các doanh nghiệp cũng được khuyến khích tận dụng chính sách ưu đãi của Nhà nước để tăng cường đầu tư, đồng thời hỗ trợ người dân về kỹ thuật và giống. Việc hình thành chuỗi liên kết từ nghiên cứu, trồng trọt, chế biến đến tiêu thụ được xác định là chìa khóa xây dựng chuỗi giá trị bền vững. Cùng với đó, các hội, hiệp hội nghề nghiệp cần duy trì trao đổi thường xuyên, phản hồi kịp thời các vướng mắc phát sinh để phối hợp với cơ quan quản lý nhà nước tháo gỡ khó khăn về giống, phân bón và thị trường đầu ra.

Việc kết hợp chặt chẽ giữa y học cổ truyền và y học hiện đại, phát triển dược liệu gắn với kinh tế xanh được xem là con đường tất yếu. Với sự vào cuộc đồng bộ của cả hệ thống chính trị, cùng sự phối hợp giữa y tế, nông nghiệp và chính sách dân tộc, ngành dược liệu Việt Nam được kỳ vọng sẽ vươn mình trở thành ngành kinh tế mũi nhọn, vừa đóng góp cho ngân sách, vừa thực hiện hiệu quả sứ mệnh chăm sóc sức khỏe nhân dân.