Dù được cho là vẫn còn kém xa “đồng bạc xanh” trong thương mại quốc tế, nhu cầu đối với nhân dân tệ đã gia tăng sau khi Iran kiểm soát eo biển Hormuz và bắt đầu chấp nhận thanh toán bằng đồng tiền của Trung Quốc để cho phép tàu chở hàng đi qua an toàn.

Ngay cả khi chính quyền ông Donald Trump tiến hành phong tỏa các cảng của Iran sau khi đàm phán hòa bình đổ vỡ vào cuối tuần, cuộc xung đột nhìn chung đã làm sống lại khái niệm “petroyuan” - ý tưởng mà Chủ tịch Tập Cận Bình từng thúc đẩy trong chuyến công du Trung Đông năm 2022.

Một học giả tuần trước cho biết khối lượng giao dịch dầu thô định giá bằng nhân dân tệ đã tăng lên do xung đột. Truyền thông Trung Quốc cũng đưa tin Hệ thống Thanh toán Liên ngân hàng Xuyên biên giới (CIPS) vừa ghi nhận kỷ lục giao dịch trong một ngày ở mức 1,22 nghìn tỷ NDT (179 tỷ USD), lần đầu vượt mốc 1.000 tỷ.

Chiến lược gia Mallika Sachdeva của Deutsche Bank nhận định rằng cuộc chiến “có thể được nhớ đến như chất xúc tác quan trọng làm xói mòn sự thống trị của petrodollar, đồng thời đánh dấu khởi đầu của petroyuan”.

CIPS, tiền số và hạ tầng tài chính: Trung Quốc âm thầm dựng nền móng cho một trật tự thanh toán mới

Không chỉ Deutsche Bank nhìn thấy cơ sở cho xu hướng định giá dầu bằng đồng tiền của quốc gia nhập khẩu dầu thô lớn nhất thế giới. Quan hệ kinh tế giữa Trung Quốc và Trung Đông ngày càng gắn kết, khi Bắc Kinh xây dựng hạ tầng giao dịch dầu tại Thượng Hải, bao gồm cả các hợp đồng tương lai.

Trung Quốc cũng mở rộng hệ thống CIPS và nghiên cứu nền tảng tiền tệ kỹ thuật số quốc tế với sự tham gia của các đối tác Trung Đông.

Theo dữ liệu chính thức mới nhất, thanh toán bằng nhân dân tệ giữa Trung Quốc và Trung Đông đạt 1,1 nghìn tỷ NDT trong năm 2024, tăng trưởng trung bình 53% mỗi năm kể từ 2020. Tuy nhiên, phần lớn giao dịch là chứng khoán, trong khi hàng hóa chỉ chiếm 18%.

Ông Chi Lo, chiến lược gia thị trường châu Á - Thái Bình Dương tại BNP Paribas Asset Management, nhận xét: “Xung đột Trung Đông chắc chắn sẽ gia tăng động lực sử dụng nhân dân tệ trong giao dịch dầu, đặc biệt tại các nền kinh tế đang phát triển. Nhưng điều đó chưa đủ để tạo ra bước ngoặt mang tính hệ thống, vì chưa có đối thủ nào có thể thay thế USD trong tương lai gần”.

Dầu thô chiếm khoảng 1/5 tổng giá trị thương mại toàn cầu được định giá bằng USD. Nếu cách thức định giá và thanh toán thay đổi, giới phân tích cho rằng hệ thống tiền tệ toàn cầu có thể trở nên phân mảnh hơn, làm suy yếu vị thế thống trị của đồng bạc xanh. Nhiều nền kinh tế mới nổi đã bắt đầu tìm cách giảm phụ thuộc vào một đồng tiền ngày càng bị Mỹ sử dụng như công cụ chính trị.

Dù vậy, tác động dài hạn của xung đột đối với việc định giá dầu vẫn cần thời gian để đánh giá. Nhiều nhà phân tích hoài nghi về khả năng nhân dân tệ có thể sớm thách thức USD.

Việc chính quyền ông Trump phong tỏa cảng Iran cho thấy những rào cản lớn đối với “petroyuan”, vốn hiện chủ yếu được sử dụng ở các quốc gia bị trừng phạt và ít lựa chọn thay thế.

Rào cản cấu trúc và thực tế phũ phàng: Hệ sinh thái USD vẫn là “pháo đài” chưa thể xuyên thủng  

Sức hấp dẫn của đồng USD bắt nguồn từ thỏa thuận năm 1974 giữa Mỹ và Saudi Arabia - theo đó dầu mỏ được định giá và thanh toán bằng USD, đổi lại Riyadh tái đầu tư nguồn thu vào trái phiếu Chính phủ Mỹ. Khi đó, Trung Quốc vẫn chưa bước vào giai đoạn tăng trưởng kinh tế mạnh mẽ.

Nửa thế kỷ sau, việc tài trợ bằng nhân dân tệ tăng dần cùng với quy mô kinh tế Trung Quốc, khi nhiều quốc gia và doanh nghiệp nước ngoài tham gia thị trường trái phiếu của nước này. Nhưng quy mô vẫn nhỏ hơn nhiều so với Mỹ, khiến các nước xuất khẩu dầu thiếu lựa chọn tài sản tài chính đủ lớn và thanh khoản để đầu tư nguồn thu.

Giới chức Trung Quốc cũng lo ngại sự bất ổn từ dòng vốn “nóng”. Bắc Kinh vẫn kiểm soát chặt thị trường, đôi khi hạn chế giao dịch hoặc thông tin giá - điều hiếm thấy ở thị trường quốc tế lớn. Tính đến tháng 2, nhà đầu tư nước ngoài nắm giữ dưới 5% trái phiếu Chính phủ Trung Quốc, mức thấp nhất kể từ năm 2017.

Dù giao dịch qua hệ thống CIPS liên tục lập đỉnh, quy mô này vẫn nhỏ so với khoảng 2.000 tỷ USD giao dịch thanh toán USD mỗi ngày qua hệ thống CHIPS do Mỹ kiểm soát.

Với Saudi Arabia và các nước Hội đồng Hợp tác Vùng Vịnh, việc chuyển sang thanh toán bằng nhân dân tệ có thể làm suy yếu cơ chế neo tỷ giá vào USD - một bước đi nhiều rủi ro sau hàng thập kỷ ổn định, đồng thời có thể khiến Washington phản ứng mạnh.

Ông Eswar Prasad, giáo sư Đại học Cornell, cho hay: “Khái niệm petroyuan vẫn còn xa vời nếu xét về khả năng nâng tầm vai trò của nhân dân tệ trong thanh toán toàn cầu. Ngay cả khi một số giao dịch dầu được chuyển sang nhân dân tệ để né trừng phạt, điều đó khó tạo ra bước ngoặt lớn trong cục diện tiền tệ toàn cầu”.

Một trở ngại lớn là việc Trung Quốc chưa sẵn sàng mở cửa hoàn toàn dòng vốn. Bắc Kinh vẫn kiểm soát chặt đồng tiền và chỉ cho phép tăng trưởng hạn chế trong giao dịch hải ngoại (offshore). Tính đến tháng 3 năm ngoái, thanh khoản nhân dân tệ ở nước ngoài đạt khoảng 1,6 nghìn tỷ NDT (234 tỷ USD), thấp hơn nhiều so với hơn 15.000 tỷ USD tài sản định giá bằng USD ở nước ngoài.

“Việc đồng tiền chưa hoàn toàn tự do chuyển đổi sẽ hạn chế khả năng tái đầu tư nguồn thu vào tài sản nội địa bằng nhân dân tệ”, ông Edward Bell, kinh tế trưởng tại Emirates NBD, cho biết. “Đó là rủi ro không tồn tại với USD”.

Cuộc chơi dài hạn: Vì sao “petroyuan” chưa thể thay thế USD trong tương lai gần?

Trung Quốc hiện vẫn được đánh giá có vị thế thuận lợi trong dài hạn, khi cách Mỹ xử lý xung đột khiến nhiều quốc gia đặt câu hỏi về cam kết của Washington với đồng minh - yếu tố có thể làm suy giảm sức hấp dẫn của USD theo thời gian. Kể từ khi chiến sự bùng phát, nhân dân tệ đã vượt trội so với các đồng tiền châu Á và nhóm G10.

Trong nước, ngày càng có nhiều quan điểm cho rằng môi trường quốc tế đang thuận lợi hơn cho việc quốc tế hóa nhân dân tệ. Cựu Thống đốc Ngân hàng Trung ương Trung Quốc Zhou Xiaochuan gọi đây là “cửa sổ vàng” để thúc đẩy quá trình này, đồng thời kêu gọi nới lỏng kiểm soát để đồng tiền lưu thông xuyên biên giới linh hoạt hơn.

Hiện tại, Trung Quốc đang tập trung thúc đẩy thanh toán nhập khẩu dầu bằng nhân dân tệ trong các giao dịch song phương, thay vì thay thế USD trên quy mô toàn cầu. Trên thực tế, phần lớn mở rộng của nhân dân tệ trong lĩnh vực hàng hóa đến từ các nền kinh tế bị trừng phạt.

Gần như toàn bộ thương mại giữa Nga và Trung Quốc đã được thanh toán bằng nhân dân tệ hoặc rúp, bao gồm khoảng 563 tỷ NDT nhập khẩu nhiên liệu hóa thạch.

Phần lớn tiến triển hiện nay mới dừng ở việc thanh toán từng giao dịch bằng nhân dân tệ, chưa đạt đến bước chuyển mang tính hệ thống là thay đổi chuẩn định giá dầu toàn cầu. Hợp đồng tương lai dầu định giá bằng nhân dân tệ tại Thượng Hải, ra mắt năm 2018, hiện có khối lượng giao dịch khoảng 170.000 hợp đồng/ngày - vẫn thấp hơn nhiều so với hơn 1 triệu hợp đồng của WTI.

Với Trung Quốc, đây là cuộc chơi dài hạn. Lịch sử cho thấy một đồng tiền cần nhiều thời gian để giành vị thế thống trị, do hiệu ứng mạng lưới khiến việc thay đổi trở nên khó khăn. Dù kinh tế Anh đã kém Mỹ từ năm 1900, đồng bảng Anh vẫn giữ vai trò chủ đạo cho đến những năm 1940.

Chiến lược của Bắc Kinh là từng bước mở rộng việc sử dụng nhân dân tệ trong thương mại, đồng thời xây dựng hạ tầng thanh toán. Năm 2023, Trung Quốc lần đầu thanh toán nhập khẩu khí tự nhiên hóa lỏng bằng nhân dân tệ thông qua Sàn giao dịch Dầu khí Thượng Hải, với nguồn cung từ UAE. Cùng năm, giao dịch dầu thô xuyên biên giới bằng nhân dân tệ kỹ thuật số đầu tiên cũng được thực hiện.

Ông Charles Chang của S&P Global Ratings cho hay: “Ngay cả trước xung đột Iran, một số quốc gia Vùng Vịnh đã muốn đa dạng hóa ngoại giao kinh tế bằng cách tìm kiếm giao dịch bằng các đồng tiền ngoài USD. Nếu xung đột lần này làm gia tăng xu hướng đó, nhiều quốc gia có thể dần chấp nhận ‘petroyuan’ nhiều hơn theo thời gian”.