Ngày 14/11, các quốc gia thành viên Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) đã chính thức đặt bút ký Hiệp định Khung Kinh tế Số (DEFA). 

Đây là hiệp định kinh tế số độc lập đầu tiên của ASEAN và cũng là thỏa thuận kinh tế số có tính ràng buộc pháp lý trên phạm vi toàn khu vực đầu tiên trên thế giới.

Phó Thủ tướng kiêm Bộ trưởng Bộ Năng lượng, Thương mại và Công nghiệp Singapore Gan Kim Yong cho biết khối đã mất nhiều năm để đi đến thỏa thuận này.

Ông chia sẻ việc đàm phán một hiệp định vừa đủ tham vọng, vừa được tất cả các nước thành viên chấp nhận là điều không dễ dàng, bởi văn kiện này phản ánh mức độ sẵn sàng rất đa dạng giữa các quốc gia trong khu vực. Hiệp định dự kiến sẽ có hiệu lực vào một thời điểm nào đó đầu năm tới.

DEFA sẽ đặt nền tảng cho quá trình hội nhập kinh tế số sâu rộng hơn, mở ra nhiều cơ hội mới cho cộng đồng doanh nghiệp tại thị trường số đang tăng trưởng của ASEAN.

Về phạm vi, hiệp định bao quát các mảng trọng yếu gồm luồng dữ liệu xuyên biên giới, thương mại số đầu-cuối, bảo vệ mã nguồn, an ninh mạng và trí tuệ nhân tạo (AI).

Mục tiêu của thỏa thuận là thúc đẩy khả năng tương tác cao hơn giữa các lĩnh vực ứng dụng công nghệ số như công nghệ, thương mại điện tử, thanh toán, logistics và chuỗi cung ứng, qua đó giúp doanh nghiệp thuộc mọi quy mô có thể mở rộng hoạt động trên toàn khu vực.

Hợp tác đi kèm tính linh hoạt

Một trong những điểm nhấn của DEFA là cơ chế hợp tác đi kèm tính linh hoạt.

Ông Gan Kim Yong cho biết hiệp định thiết lập khung quy tắc số cơ bản, bao gồm quy định về luồng dữ liệu xuyên biên giới. Dù vậy, mỗi quốc gia đều có những mối quan ngại đặc thù liên quan đến luật quyền riêng tư, bảo mật kinh doanh hoặc an ninh quốc gia. Do đó, DEFA cho phép áp dụng một số ngoại lệ nhất định nhưng vẫn đảm bảo quy tắc nền tảng để dữ liệu có thể luân chuyển xuyên biên giới trên cơ sở tôn trọng các bảo lưu này.

Đáng chú ý, văn kiện được thiết kế để có thể phát triển linh hoạt theo thời gian nhằm tránh việc cả khối bị kìm hãm bởi tốc độ của thành viên chậm nhất.

Ông Gan nhấn mạnh hiệp định luôn mở cửa để các quốc gia chưa sẵn sàng ở thời điểm hiện tại có thể tham gia bất cứ lúc nào khi đáp ứng đủ điều kiện. Cách tiếp cận này vừa đảm bảo tính bao trùm, vừa giúp ASEAN duy trì tốc độ phát triển nhanh hơn.

Bên cạnh kinh tế số, cuộc họp Hội đồng Cộng đồng Kinh tế ASEAN diễn ra cùng ngày cũng cập nhật tiến độ về Hiệp định Khung Kinh tế Xanh (GEFA). Trước khi ký DEFA, các nước trong khối đã lên ý tưởng và tiến hành nghiên cứu khả thi cho GEFA. ASEAN kỳ vọng sẽ sớm hoàn tất nghiên cứu này để chính thức khởi động đàm phán về kinh tế xanh vào năm tới.

Lợi ích sát sườn với doanh nghiệp

Về tác động thực tiễn đối với khu vực tư nhân, Phó Thủ tướng Singapore khẳng định chính phủ đóng vai trò đàm phán khuôn khổ, còn việc khai thác hiệu quả hiệp định phụ thuộc vào chính các doanh nghiệp. Thời gian tới, các cơ quan chức năng sẽ đẩy mạnh tiếp cận, chia sẻ thông tin để doanh nghiệp hiểu rõ nội dung và cách tận dụng DEFA.

Cụ thể, hiệp định cung cấp bộ quy tắc cho phép sử dụng chứng từ điện tử thay thế hoàn toàn chứng từ giấy, giúp tạo thuận lợi thương mại, rút ngắn thời gian và cắt giảm chi phí. Trong lĩnh vực tài chính, hệ thống thanh toán số sẽ không chỉ dừng lại ở giao dịch bán lẻ mà còn mở rộng sang giao dịch bán buôn giữa doanh nghiệp với doanh nghiệp (B2B), thay thế dần phương thức chuyển khoản ngân hàng truyền thống.

Ngoài ra, ông Gan đề cập đến khả năng xây dựng một hệ thống nhận dạng số trên toàn ASEAN. Theo ông, khi tham gia thương mại số, doanh nghiệp bắt buộc phải xác minh được danh tính đối tác giao dịch. Song song đó, AI và an ninh mạng cũng là hai lĩnh vực được thúc đẩy hợp tác mạnh mẽ thông qua DEFA vì đòi hỏi nỗ lực tập thể của cả khu vực để tạo ra bước tiến.

Bài toán cạnh tranh và cơ hội cho doanh nghiệp vừa và nhỏ

Trước băn khoăn về việc doanh nghiệp trong nước, đặc biệt là nhóm doanh nghiệp vừa và nhỏ (SME), có thể chịu áp lực cạnh tranh gay gắt hơn từ các đối thủ khu vực khi DEFA có hiệu lực, ông Gan thừa nhận đây là mối quan tâm chung của nhiều bên. Tuy nhiên, ông chỉ ra rằng doanh nghiệp ASEAN thực chất đang đối mặt với sức ép cạnh tranh lớn hơn rất nhiều từ các đối thủ ngoài khu vực.

Theo vị Phó Thủ tướng, các nền kinh tế ASEAN dù cạnh tranh ở một số mảng nhưng lại mang tính bổ trợ lẫn nhau rất cao ở nhiều lĩnh vực khác. Ông cho rằng chìa khóa cốt lõi hiện nay là hỗ trợ các doanh nghiệp SME tiếp cận tiện ích, nâng cao kỹ năng, năng lực và hoàn thiện hệ thống để tận dụng tối đa các điều khoản từ DEFA.

Không dừng lại ở nội khối, ASEAN đang tích cực mở rộng hợp tác và hội nhập với các nền kinh tế bên ngoài. Ông Gan tiết lộ tiến trình đàm phán Hiệp định Thương mại Tự do (FTA) ASEAN - Canada đang tiến tới giai đoạn kết thúc cơ bản để các nhà lãnh đạo công bố trong thời gian tới, bên cạnh việc thảo luận hàng loạt FTA tiềm năng khác với các đối tác quốc tế.

Cơ hội và thách thức với Việt Nam

Việt Nam bước vào tiến trình hội nhập kinh tế số ASEAN với nhiều lợi thế nhờ tốc độ phát triển thuộc nhóm dẫn đầu khu vực. Theo báo cáo của Google, Temasek và Bain & Company, quy mô kinh tế số Việt Nam dự kiến đạt 49 tỷ USD năm 2026, tăng 20% so với năm trước. Thương mại điện tử tiếp tục là động lực chính, đóng góp 32 tỷ USD, trong khi tổng giá trị thanh toán số đạt 197 tỷ USD. Bên cạnh đó, mạng 5G đã phủ sóng hơn 90% dân số, tạo nền tảng thuận lợi cho kết nối và giao dịch xuyên biên giới.

Tuy nhiên, việc tham gia Hiệp định Khung Kinh tế số ASEAN (DEFA) cũng đặt doanh nghiệp Việt trước sức ép cạnh tranh lớn hơn khi thị trường khu vực ngày càng liên thông. Đại sứ Tôn Thị Ngọc Hương, Trưởng Phái đoàn Đại diện Thường trực Việt Nam tại ASEAN, nhấn mạnh yêu cầu nâng cao năng lực quản trị và bảo vệ dữ liệu, đặc biệt đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa.

Trong khi đó, ông Andrea Campagnoli, Giám đốc điều hành Bain & Company Việt Nam, cho rằng thách thức quan trọng là biến mức độ ứng dụng AI cao thành hiệu quả kinh doanh thực chất thông qua đổi mới quy trình vận hành. Nếu không kịp đáp ứng các tiêu chuẩn chung về dữ liệu và quản trị AI, doanh nghiệp trong nước có thể mất lợi thế cạnh tranh ngay trên sân nhà trước các đối thủ trong khu vực.