Sự "im lặng" đáng sợ và thế bị động của thị trường

Những ngày đầu tháng 1/2026, dư luận xôn xao trước thông tin 130 tấn thịt heo tại kho của Công ty Cổ phần Đồ hộp Hạ Long (Halong Canfoco) bị phát hiện dương tính với virus dịch tả heo châu Phi và không rõ nguồn gốc. Đáng nói, sự việc đã được cơ quan chức năng tại Hải Phòng phát hiện từ tháng 9/2025, khởi tố vụ án vào tháng 12/2025, nhưng phải đến đầu năm 2026, thông tin mới thực sự tiếp cận được các hệ thống phân phối và người tiêu dùng.

Trao đổi bên lề hội nghị Tổng kết hoạt động ngành Công Thương TP.HCM, đại diện Sở Công Thương TP.HCM thừa nhận cả cơ quan quản lý lẫn hệ thống phân phối đều rơi vào thế bị động. Việc một lượng lớn nguyên liệu vi phạm nằm trong kho, thậm chí khoảng 2 tấn đã được đưa vào chế biến, cho thấy nguy cơ hiện hữu khi hàng hóa kém chất lượng có thể đã len lỏi ra thị trường trước khi lệnh thu hồi được kích hoạt.

Sự chậm trễ trong việc minh bạch thông tin này đặt ra câu hỏi lớn về đạo đức kinh doanh. Tại sao doanh nghiệp phát hiện rủi ro nhưng không lập tức cảnh báo đối tác? Phải chăng sự "tự giác" mà chúng ta đang kỳ vọng ở doanh nghiệp là chưa đủ để bảo vệ sức khỏe cộng đồng?

Người tiêu dùng không thể mãi là "nhà thông thái" đơn độc

Chị Nguyễn Thị Phương Lam (Hà Nội) chia sẻ tâm trạng chung của hàng triệu bà nội trợ khi Tết đang đến gần: "Chúng tôi luôn được khuyên phải là người tiêu dùng thông minh. Nhưng thực tế, nhìn vào một hộp paté hay thực phẩm đóng gói sẵn, làm sao mắt thường phân biệt được đâu là thịt sạch, đâu là thịt nhiễm bệnh đã qua xử lý hóa chất, gia vị?".

Đồng quan điểm, TS Trương Hồng Sơn, Viện trưởng Viện Khoa học ứng dụng Việt Nam, nhận định rằng việc bảo đảm an toàn thực phẩm không thể khoán trắng cho người dân. Người tiêu dùng chỉ có thể đánh giá qua bao bì, nhãn mác và niềm tin vào thương hiệu. Khi niềm tin vào các thương hiệu lớn – vốn được xem là "lá chắn" an toàn – bị lung lay, thì sự hoang mang là điều tất yếu.

PGS Trần Hồng Côn (nguyên giảng viên Trường ĐH Khoa học Tự nhiên - ĐHQG Hà Nội) chỉ rõ thực tế đáng lo ngại: "Sản phẩm vẫn thơm ngon, hình thức bắt mắt nhờ phụ gia và công nghệ chế biến, nên người dân hoàn toàn ở thế bị động. An toàn thực phẩm không thể đặt cược vào lời cam kết suông hay sự hào nhoáng bên ngoài".

Lỗ hổng từ cơ chế "tự công bố" và giải pháp từ luật sửa đổi

Nguyên nhân sâu xa của tình trạng trên, theo các chuyên gia, nằm ở "khoảng hở" của Nghị định 15 hiện hành. Quy định cho phép doanh nghiệp tự công bố chất lượng và đưa sản phẩm ra thị trường, chuyển trách nhiệm sang hậu kiểm. Tuy nhiên, khi hậu kiểm còn mỏng và mang tính xác suất, nhiều sản phẩm kém chất lượng đã kịp "tẩu tán" trước khi bị phát hiện.

Trước thực trạng này, Bộ Y tế đang gấp rút hoàn thiện dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) để trình Quốc hội khóa XVI. Ông Chu Quốc Thịnh, Quyền Cục trưởng Cục An toàn thực phẩm, cho biết dự thảo sẽ mang tính cách mạng với việc phân loại thực phẩm theo 3 mức độ nguy cơ: cao, trung bình và thấp.

Siết chặt nhóm nguy cơ cao: Thay vì để doanh nghiệp tự công bố, nhóm sản phẩm rủi ro cao sẽ phải đăng ký lưu hành và chịu sự thẩm định khắt khe trước khi ra thị trường.

Hậu kiểm có trọng tâm: Chuyển từ kiểm tra ngẫu nhiên sang kiểm tra dựa trên lịch sử tuân thủ và mức độ rủi ro. Đặc biệt, hậu kiểm sẽ được hệ thống hóa thành một chương riêng trong Luật, áp dụng theo mô hình FDA (Hoa Kỳ).

Truy xuất nguồn gốc: Bắt buộc áp dụng công nghệ số để minh bạch dữ liệu từ nguyên liệu đầu vào đến thành phẩm, tránh tình trạng "đứt gãy thông tin".

Trách nhiệm liên ngành 

Để kiểm soát tận gốc, vai trò của các Bộ ngành liên quan cũng được đề cao. Các chuyên gia nhấn mạnh cần tăng cường trách nhiệm của Bộ Nông nghiệp và Môi trường cùng Bộ Công Thương trong việc kiểm soát đầu vào (thuốc bảo vệ thực vật, thức ăn chăn nuôi, giết mổ...). Việc sáp nhập và quy về một đầu mối quản lý như Bộ Nông nghiệp và Môi trường được kỳ vọng sẽ giảm bớt sự chồng chéo, tạo ra chuỗi quản lý thống nhất từ trang trại đến bàn ăn.

Ở góc độ thị trường, sáng kiến "Tick xanh trách nhiệm" của TP.HCM đang được xem là điểm sáng. Ông Nguyễn Minh Hùng (Sở Công Thương TP.HCM) cho biết chương trình này thay đổi tư duy từ kiểm tra giấy tờ sang kiểm tra thực tế sản phẩm tại quầy kệ hàng ngày, hàng tuần. Nguyên tắc "bán cái gì mà anh dám ăn" và cơ chế phát hiện sớm - chia sẻ nhanh giữa các hệ thống bán lẻ sẽ giúp cô lập rủi ro ngay khi mới manh nha.

Vụ việc tại Đồ hộp Hạ Long là một bài học đắt giá cho thấy không thể mãi trông chờ vào sự tự giác của doanh nghiệp nếu thiếu đi "kỷ luật sắt". Việc sửa đổi Luật An toàn thực phẩm và sự quyết liệt của các bộ ngành, đặc biệt là Bộ Nông nghiệp và Môi trường trong nhiệm kỳ mới, là yêu cầu bắt buộc.

Chỉ khi nào cơ chế quản lý chuyển từ "đuổi theo sự cố" sang "kiểm soát rủi ro từ gốc", và doanh nghiệp nhận thức rõ rằng sự minh bạch là yếu tố sống còn, thì khi đó người tiêu dùng mới có thể trút bỏ được gánh nặng lo âu trong mỗi bữa ăn gia đình.