Xung đột Trung Đông và nguy cơ đảo chiều trật tự tiền tệ toàn cầu kéo dài hàng thập niên

Theo giới phân tích, một trong những hệ quả ngoài dự kiến của xung đột tại Trung Đông có thể là sự suy yếu của “chế độ petrodollar” – nền tảng đã giúp đồng USD giữ vai trò thống trị trong thương mại và dự trữ toàn cầu suốt nhiều thập niên.

Hiện nay, phần lớn các quốc gia tích trữ USD vì họ thanh toán năng lượng bằng đồng tiền này. Nếu những gián đoạn, đặc biệt là nguy cơ đóng cửa eo biển Hormuz – tuyến vận chuyển khoảng 20% dầu toàn cầu – buộc các nền kinh tế lớn chuyển sang giao dịch dầu bằng các đồng tiền khác, vị thế của USD có thể bị thách thức đáng kể.

Trong một báo cáo công bố gần đây, chiến lược gia Mallika Sachdeva của Deutsche Bank cảnh báo xung đột Iran có thể trở thành “cơn bão hoàn hảo đối với petrodollar”, làm lung lay nền tảng đã duy trì vai trò trung tâm của USD trong thương mại xuyên biên giới và dự trữ ngoại hối toàn cầu.

Petrodollar: Hệ thống được xây dựng từ dầu mỏ, dòng vốn và ô bảo hộ an ninh của Mỹ

Cốt lõi của hệ thống petrodollar nằm ở một thực tế: thế giới sử dụng USD vì các giao dịch – đặc biệt là dầu mỏ – được định giá, lập hóa đơn và thanh toán bằng đồng tiền này.

Cơ chế này bắt nguồn từ thỏa thuận năm 1974 giữa Mỹ và Saudi Arabia, theo đó Riyadh định giá dầu bằng USD và tái đầu tư thặng dư thương mại vào tài sản Mỹ (chủ yếu là trái phiếu kho bạc), đổi lại là cam kết bảo đảm an ninh từ Washington.

Mô hình này tạo ra một vòng lặp tài chính: Các nước xuất khẩu năng lượng tích lũy USD, từ đó cho phép Mỹ vay mượn với chi phí thấp – điều từng bị cựu Tổng thống Pháp Valery Giscard d’Estaing gọi là “đặc quyền quá mức”.

Tại khu vực vùng Vịnh, hệ thống này còn gắn chặt với cấu trúc tài chính nội địa. Nhiều quốc gia như Saudi Arabia, UAE hay Qatar neo tỷ giá đồng nội tệ vào USD, duy trì lượng dự trữ ngoại hối lớn ước tính khoảng 800 tỷ USD. Trong khi đó, các quỹ tài sản quốc gia thuộc Hội đồng Hợp tác Vùng Vịnh (GCC) đang quản lý hơn 6.000 tỷ USD tài sản toàn cầu, phần lớn đầu tư vào cổ phiếu, trái phiếu và các tài sản định giá bằng USD.

Những vết nứt đã xuất hiện từ trước: Khi cán cân năng lượng thay đổi và niềm tin vào “ô bảo hộ” an ninh của Mỹ bị đặt dấu hỏi

Ngay cả trước khi xung đột nổ ra, nền tảng của petrodollar đã chịu áp lực đáng kể. Cán cân năng lượng toàn cầu đã thay đổi khi Mỹ trở thành nước xuất khẩu năng lượng ròng, trong khi phần lớn dầu Trung Đông hiện được tiêu thụ tại châu Á. Khoảng 85% lượng dầu xuất khẩu từ khu vực này đang hướng về phía Đông, thay vì Mỹ.

Song song đó, một số quốc gia như Trung Quốc, Nga và Iran đã thúc đẩy giao dịch năng lượng bằng nội tệ. Trên thực tế, dầu của Nga và Iran – với tổng sản lượng khoảng 13 triệu thùng/ngày – đã được giao dịch ngoài hệ thống USD trong một thời gian.

Các sáng kiến thanh toán mới như "Project mBridge", sử dụng tiền kỹ thuật số của NHTW, cũng đang tạo ra các kênh giao dịch ngoài hệ thống tài chính do Mỹ chi phối.

Thêm vào đó, xung đột hiện nay bổ sung một yếu tố bất ổn lớn hơn: sự bất ổn về “ô bảo hộ” an ninh của Mỹ – trụ cột thứ 3 của hệ thống petrodollar.

Kể từ khi Mỹ và Israel tiến hành các cuộc tấn công vào Iran, những quốc gia vùng Vịnh lại trở thành bên chịu tác động trực tiếp từ tên lửa và máy bay không người lái, khiến cơ sở hạ tầng năng lượng bị ảnh hưởng và phơi bày giới hạn trong khả năng bảo đảm an ninh của Washington.

Điều này có thể dẫn tới việc các quốc gia trong khu vực đánh giá lại toàn bộ cấu trúc quan hệ tài chính, thương mại và quân sự vốn gắn với USD.

Ba trụ cột của hệ thống petrodollar – nhu cầu dầu của Mỹ, việc định giá dầu bằng USD và mối quan hệ an ninh giữa Mỹ và vùng Vịnh – hiện đều đang chịu sức ép.

Nguy cơ phân mảnh thị trường và sự nổi lên của “petroyuan”

Theo Deutsche Bank, một kịch bản có thể xảy ra là thị trường dầu mỏ toàn cầu bị phân tách theo các khối địa chính trị.

Trong đó, dầu từ Trung Đông có thể được giao dịch bằng nhân dân tệ với các đối tác châu Á, trong khi khu vực phương Tây tiếp tục sử dụng USD. Sự phân mảnh này sẽ làm suy yếu hiệu ứng mạng lưới – yếu tố then chốt củng cố vị thế đồng USD.

Một số tín hiệu ban đầu đã xuất hiện. Có báo cáo cho thấy các tàu chở dầu có thể được phép đi qua eo biển Hormuz nếu thanh toán bằng nhân dân tệ. Saudi Arabia cũng đang thử nghiệm các hình thức thanh toán không dùng USD.

Trong khi đó, các quốc gia vùng Vịnh – với hàng nghìn tỷ USD dự trữ và tài sản đầu tư – có thể buộc phải bán bớt tài sản bằng USD để bù đắp thiệt hại kinh tế do chiến sự gây ra, làm giảm dòng vốn quay vòng vào hệ thống tài chính Mỹ.

Ngoài yếu tố tiền tệ, Deutsche Bank cho rằng rủi ro lớn hơn đối với petrodollar đến từ quá trình chuyển dịch năng lượng.

Khi thế giới giảm phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch và đẩy mạnh năng lượng tái tạo hoặc hạt nhân, nhu cầu giao dịch dầu mỏ toàn cầu sẽ suy giảm, kéo theo nhu cầu nắm giữ USD.

Châu Âu và châu Á có thể tăng tốc đầu tư vào năng lượng sạch và an ninh năng lượng nội địa. Trung Quốc hiện đã chiếm 70 – 80% chuỗi cung ứng các thành phần quan trọng trong lĩnh vực năng lượng sạch.

Tác động dài hạn: Từ petrodollar đến một trật tự tiền tệ đa cực

Trong ngắn hạn, USD vẫn duy trì một phần sức mạnh nhờ vai trò tài sản trú ẩn và vị thế độc lập năng lượng của Mỹ. Tuy nhiên, các chuyên gia nhận định phản ứng của thị trường lần này tương đối hạn chế, trong bối cảnh áp lực tài khóa của Mỹ gia tăng và xu hướng đa dạng hóa dự trữ ngoại hối.

Về dài hạn, những thay đổi mang tính cấu trúc đang dần hình thành. Một hệ thống tiền tệ đa cực hơn – với sự xuất hiện của các khái niệm như “petroyuan”, “petrorupee” hay “petroeuro” – có thể thay thế dần trật tự dựa trên USD.

Xung đột Iran sẽ không ngay lập tức làm mất vị thế của USD. Nhưng nó có thể làm suy yếu chính cơ chế đã giúp đồng tiền này duy trì vai trò thống trị suốt nhiều thập niên.

Nếu các cú sốc dầu mỏ trong những năm 1970 đặt nền móng cho petrodollar, thì cuộc xung đột hiện nay có thể đánh dấu bước khởi đầu cho quá trình suy giảm của hệ thống này.