Hơn 70 năm đã trôi qua nhưng mỗi độ tháng 5 lịch sử, những câu chuyện, ký ức về Chiến thắng Điện Biên Phủ “lừng lẫy năm châu, chấn động địa cầu” vẫn khiến hàng triệu trái tim người Việt xúc động và tự hào. Cùng với đó, những con người đã làm nên trang sử vàng của dân tộc cũng sống mãi trong ký ức nhiều thế hệ. Dù được nhắc lại qua lời kể, những bức ảnh cũ hay các dòng tư liệu lịch sử, mỗi câu chuyện đều mang theo hơi thở của một thời hoa lửa đầy hào hùng.

Trong số đó, chuyện tình và đám cưới đặc biệt của “cô dâu Điện Biên” - Giáo sư, bác sĩ Nguyễn Thị Ngọc Toản với Trung tướng Cao Văn Khánh vẫn khiến nhiều người xúc động. Không chỉ khắc họa tinh thần quả cảm, lý tưởng sống và khát vọng độc lập của thế hệ đi trước, câu chuyện ấy còn là biểu tượng đẹp về tình yêu, niềm tin và ước mơ hạnh phúc giữa những năm tháng chiến tranh ác liệt, truyền cảm hứng cho nhiều thế hệ hôm nay. 

Giáo sư, bác sĩ Nguyễn Thị Ngọc Toản sinh năm 1930 tại xã Phú Lễ, huyện Phú Vang, tỉnh Thừa Thiên Huế (nay thuộc TP. Huế). Theo tư liệu của Bảo tàng Di sản các nhà khoa học Việt Nam, bà tên khai sinh là Tôn Nữ Ngọc Toản, từng là nữ sinh Trường Đồng Khánh và xuất thân trong gia đình hoàng tộc triều Nguyễn, là con của một vị Thượng thư.

Mang trong mình tình yêu lớn cùng lý tưởng cao đẹp, sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, bà tham gia Việt Minh và công tác trong ngành quân y. Năm 1949, bà theo anh rể là Giáo sư Đặng Văn Ngữ lên chiến khu Việt Bắc để phục vụ kháng chiến.

Trong khi đó, ông Cao Văn Khánh từng học cử nhân luật tại Pháp, sau khi về nước tham gia hoạt động cách mạng. Ông gia nhập Vệ quốc quân và chỉ huy đội quân Nam tiến. Năm 1949, ông được điều ra Việt Bắc và giữ chức Đại đoàn phó Đại đoàn 308.

Giữa những ngày chiến tranh đầy hy sinh ấy, tình yêu của ông bà nảy nở. Đám cưới đặc biệt của ông bà diễn ra ngày 22/5/1954, chỉ 2 tuần sau chiến thắng Điện Biên Phủ. Đáng nói, hôn trường chính là hầm Đờ Cát - nơi chỉ huy của tập đoàn cứ điểm Điện Biên Phủ.

Khi ấy, cô dâu Nguyễn Thị Ngọc Toản mới 21 tuổi, đang là sinh viên năm thứ hai Trường Đại học Y khoa và tham gia kháng chiến với vai trò nữ quân y.

Sau chiến tranh, Giáo sư, bác sĩ Nguyễn Thị Ngọc Toản tiếp tục cống hiến cho ngành y học quân đội. Chồng bà, Trung tướng Cao Văn Khánh, từng giữ chức Phó Tổng Tham mưu trưởng Quân đội nhân dân Việt Nam.

Cuộc đời của Giáo sư Toản gắn liền với hành trình nghiên cứu y học. Bà là một trong những người đầu tiên nhận diện những tác động bất thường của hóa chất chiến tranh trong khi khái niệm về chất độc da cam vẫn còn rất mới mẻ.

Năm 1967, bà tham gia cuộc khảo sát hơn 1.000 nữ thanh niên xung phong tại tuyến lửa Trường Sơn. Nghiên cứu đã chỉ ra rằng áp lực tâm lý, sự cận kề cái chết, thiếu thốn vật chất và việc nhiều người còn quá trẻ nhưng khai tăng tuổi để ra chiến trường là nguyên nhân dẫn đến những rối loạn sinh lý nghiêm trọng.

Không chỉ nghiên cứu, bà còn là một trong những người tiên phong vận động thành lập Quỹ Ủng hộ nạn nhân chất độc da cam vào năm 1997, tiền thân cho Hội Nạn nhân chất độc da cam Việt Nam ra đời năm 2003.

Trong nhiều năm, bà trực tiếp đến các điểm từng lưu trữ và phun rải hóa chất như Biên Hòa (Đồng Nai), A So - A Lưới (Huế), Phù Cát (Bình Định cũ)… để tìm kiếm và thu thập những “bằng chứng da cam”.

Bà từng giữ chức Chủ nhiệm khoa Phụ sản, Bệnh viện Trung ương Quân đội 108 và đào tạo nhiều thế hệ bác sĩ.

Tối 5/12/2024, “cô dâu Điện Biên” Nguyễn Thị Ngọc Toản qua đời ở tuổi 94. Với những đóng góp to lớn, bà được trao tặng nhiều phần thưởng cao quý như Huân chương Kháng chiến hạng Nhất, Huân chương Kháng chiến chống Mỹ cứu nước hạng Nhì, Huân chương Quân công hạng Ba, Huy chương Quân kỳ Quyết thắng cùng Huy hiệu 75 năm tuổi Đảng.