Ra đời khoảng năm 1960, “Diễm xưa” là một trong những tình khúc nổi tiếng nhất của cố nhạc sĩ Trịnh Công Sơn. Hơn 6 thập niên qua, ca khúc được nhiều thế hệ nghệ sĩ thể hiện, trở thành dấu ấn tiêu biểu trong gia tài âm nhạc của ông. Tác phẩm còn tạo tiếng vang tại Nhật Bản với phiên bản tiếng Nhật “Utsukushii Mukashi”, từng xuất hiện trong phim truyền hình, lọt bảng xếp hạng âm nhạc và được đưa vào chương trình giảng dạy đại học.

Từ một sáng tác gắn với mối tình thời trẻ của nhạc sĩ tại Huế, “Diễm xưa” đã có hành trình phổ biến vượt ra ngoài biên giới Việt Nam.

Từ mối tình thời trẻ đến tình khúc nổi tiếng

Đầu thập niên 1960, do hoàn cảnh kinh tế gia đình sa sút, nhạc sĩ Trịnh Công Sơn chuyển về sống tại một căn hộ gần cầu Phủ Cam, Huế. Hằng ngày, từ ban công nhà, ông thường nhìn thấy các nữ sinh Trường Đồng Khánh đi học qua cầu Phủ Cam, dọc đường Nguyễn Trường Tộ. Trong số đó, hình ảnh Ngô Vũ Bích Diễm để lại ấn tượng sâu sắc với người nhạc sĩ trẻ.

Bích Diễm là con gái ông Ngô Đốc Khánh - giáo viên dạy tiếng Pháp tại Trường Đồng Khánh và Trường Quốc học Huế. Cô thường đi qua những hàng cây long não trên đường đến trường. Hình ảnh nữ sinh giữa khung cảnh mưa nắng của cố đô trở thành nguồn cảm hứng để Trịnh Công Sơn sáng tác “Diễm xưa”.

Trong bài viết hồi tưởng về người con gái năm xưa, nhạc sĩ từng kể: “Thuở ấy có một người con gái rất mong manh, đi qua những hàng cây long não lá li ti xanh mướt để đến Trường Đại học Văn khoa ở Huế”. Ông nhắc đến những mùa ve kêu, những cơn mưa và con đường có 2 hàng cây long não, nơi cô gái đi qua mỗi ngày.

Theo những câu chuyện được kể lại, Trịnh Công Sơn dành tình cảm cho Bích Diễm nhưng mối quan hệ giữa hai người không đi đến một kết thúc trọn vẹn. Nhạc sĩ và người bạn thân là họa sĩ Đinh Cường từng tìm dịp ghé thăm cô khi cha cô đi dạy. Những lần gặp gỡ diễn ra dè dặt, trong khi tình cảm của người nhạc sĩ phần lớn được gửi gắm qua âm nhạc.

Sau này, Trịnh Công Sơn viết về sự xa cách bằng những hồi ức gắn với người con gái đã có cuộc sống riêng. Ông gọi cô là “Diễm của những ngày xưa”, xem hình bóng ấy như một phần ký ức của tuổi trẻ.

Câu chuyện về Bích Diễm giúp lý giải hoàn cảnh ra đời của ca khúc. Tuy nhiên, sức sống của “Diễm xưa” còn đến từ cách Trịnh Công Sơn chuyển những rung động riêng thành cảm xúc có khả năng chạm đến đông đảo người nghe. Giai điệu trầm lắng, ca từ giàu hình ảnh cùng không gian mưa Huế tạo nên dấu ấn riêng cho tác phẩm.

Khánh Ly đưa “Diễm xưa” đến với khán giả Nhật Bản

Ca sĩ Khánh Ly (sinh năm 1945) gắn liền với nhiều sáng tác của Trịnh Công Sơn và góp phần đưa nhạc Trịnh đến gần đông đảo công chúng.

Năm 1970, Khánh Ly được hãng đĩa Myrica Music mời sang Tokyo (Nhật Bản) thu âm “Diễm xưa” và “Ca dao mẹ” bằng cả tiếng Việt lẫn tiếng Nhật. Cùng năm, bà trình diễn phiên bản tiếng Nhật của “Diễm xưa” mang tên “Utsukushii Mukashi” tại Hội chợ quốc tế Osaka. Sau đó, hãng đĩa Nippon Columbia phát hành các bản thu tiếng Nhật của ca khúc cùng một số sáng tác khác của Trịnh Công Sơn.

Việc chuyển ngữ giúp tác phẩm tiếp cận nhóm công chúng mới, vượt qua giới hạn ngôn ngữ để hiện diện trên thị trường âm nhạc Nhật Bản. Ca khúc tiếp tục được biết đến qua các hoạt động phát thanh, truyền hình và những lần trình diễn của nghệ sĩ Nhật Bản.

Năm 1978, phiên bản “Utsukushii Mukashi” được sử dụng làm nhạc chủ đề cho bộ phim truyền hình nhiều tập “Sài Gòn Kara Kita Tsuma To Musuko” của đài NHK. Bộ phim khai thác những khác biệt văn hóa trong gia đình có người chồng Nhật Bản và người vợ Việt Nam, dựa trên câu chuyện được nhà báo Kondo Koichi ghi lại. Việc xuất hiện trong một tác phẩm truyền hình giúp ca khúc tiếp tục đến với khán giả Nhật Bản.

Theo nghệ sĩ Trịnh Vĩnh Trinh - em gái cố nhạc sĩ Trịnh Công Sơn, danh ca Nhật Bản Tokiko Kato là người đầu tiên dịch “Diễm xưa” sang tiếng Nhật, trình diễn và phát hành ca khúc tại thị trường này. 

Sau Tokiko Kato, Tendo Yoshimi - nữ ca sĩ nổi tiếng với dòng nhạc enka, cũng góp phần đưa ca khúc đến gần hơn với khán giả Nhật Bản. Tháng 8/2002, bà đến Việt Nam, mặc áo dài và trình diễn “Utsukushii Mukashi” trong một chương trình ghi hình cho NHK. Tháng 9/2003, Tendo Yoshimi phát hành bản thu tiếng Nhật của ca khúc và tiếp tục thực hiện một phiên bản khác vào năm 2004.

Với tên gọi “Utsukushii Mukashi”, tác phẩm được đông đảo khán giả Nhật Bản đón nhận, bán được hàng triệu bản album và 2 lần lọt vào bảng xếp hạng 10 ca khúc được yêu thích nhất tại Nhật Bản. Năm 2004, “Diễm xưa” còn đứng thứ 11 trong danh sách 20 ca khúc hay nhất trên một kênh truyền hình cáp của nước này.

Sức lan tỏa của “Diễm xưa” tại Nhật Bản còn được ghi nhận trong lĩnh vực giáo dục. Năm 2004, Đại học Kansai Gakuin đưa ca khúc vào chương trình giảng dạy liên quan đến văn hóa và âm nhạc. Tài liệu học tập có sách giới thiệu cùng DVD về tác phẩm, tạo điều kiện để sinh viên tìm hiểu một sáng tác tiêu biểu của âm nhạc Việt Nam.

Việc một ca khúc Việt Nam xuất hiện trong chương trình học thuật tại Nhật Bản cho thấy phạm vi tiếp nhận của tác phẩm đã vượt khỏi hoạt động biểu diễn và phát hành thương mại. “Diễm xưa” trở thành đối tượng tìm hiểu trong bối cảnh giao lưu văn hóa giữa 2 nước.

Tại Việt Nam, ca khúc tiếp tục được nhiều thế hệ ca sĩ thể hiện. Bên cạnh Khánh Ly, những giọng ca như Lệ Thu, Cẩm Vân, Hồng Nhung và Thanh Lam cũng từng trình bày tác phẩm theo phong cách riêng. 

Qua thời gian, “Diễm xưa” tiếp tục xuất hiện trong các chương trình biểu diễn và dự án âm nhạc với những cách phối khí khác nhau. Năm 2023, ca khúc được Mỹ Linh thể hiện trong chương trình “Chị đẹp đạp gió rẽ sóng”. Những lần trình diễn mới giúp tác phẩm tiếp cận thêm khán giả trẻ, đồng thời đặt ra cách tiếp cận khác đối với một sáng tác đã quen thuộc với nhiều thế hệ người nghe.

Trịnh Công Sơn sinh ngày 28/2/1939, mất ngày 1/4/2001. Ông là một trong những nhạc sĩ có ảnh hưởng lớn đối với nền tân nhạc Việt Nam, để lại hàng trăm ca khúc được công chúng biết đến. Sáng tác của ông trải rộng trên nhiều chủ đề, trong đó tình yêu, thân phận con người, quê hương và khát vọng hòa bình là những mạch cảm hứng nổi bật.

Bên cạnh “Diễm xưa”, nhiều ca khúc của ông cũng được chuyển ngữ và giới thiệu với công chúng quốc tế. Có thể kể đến “Hạ trắng” với tên tiếng Anh “White Summer”; “Biển nhớ” được giới thiệu bằng tiếng Anh với tên “A Sea's Yearning”; “Đêm thấy ta là thác đổ” có bản chuyển ngữ “At Night I Feel Like a Waterfall”.

Các tác phẩm của Trịnh Công Sơn được biểu diễn, thu âm và khai thác qua nhiều hình thức trong suốt nhiều thập niên. Điều này góp phần tạo nên giá trị nghệ thuật và nguồn thu tác quyền từ gia tài âm nhạc của ông.

Theo thông tin công bố tại buổi tổng kết hoạt động năm 2014 của Trung tâm Bảo vệ quyền tác giả âm nhạc Việt Nam (VCPMC), chi nhánh phía Nam, Trịnh Công Sơn là tác giả nhận tiền tác quyền cao nhất trong năm, với số tiền hơn 820 triệu đồng.