Với vẻ đẹp đằm thắm cùng lối diễn xuất giàu nội lực, NSND Phương Thanh được nhắc đến như một gương mặt “tài sắc vẹn toàn”, sở hữu “đôi mắt biết nói” đặc trưng của màn bạc. Đáng chú ý, bà là một trong số ít nghệ sĩ điện ảnh Việt Nam được ghi tên trong Bách khoa toàn thư điện ảnh Liên Xô.

Một trong những mỹ nhân màn ảnh phía Bắc thập niên 70, 80

NSND Phương Thanh tên thật là Phương Thị Thanh, sinh năm 1956, thuộc Lớp Diễn viên khóa II Trường Nghệ thuật Sân khấu Việt Nam (nay là Trường Đại học Sân khấu - Điện ảnh Hà Nội). Cùng thế hệ với bà là các nghệ sĩ như Bùi Cường, Minh Châu, Như Quỳnh, Diệu Thuần, Thanh Quý. Sau khi tốt nghiệp năm 1977, bà về công tác tại Xưởng Phim truyện Việt Nam (sau này là Hãng Phim truyện Việt Nam), chính thức bước vào con đường nghệ thuật chuyên nghiệp.

Ngay từ khi còn là sinh viên, bà đã được lựa chọn tham gia bộ phim “Đứa con nuôi” của đạo diễn Nguyễn Khánh Dư. Tiếp đó, bà đảm nhận vai cô giáo Hạnh trong phim “Những đứa con”. Để hoàn thành cảnh quay vượt cạn khi mới 21 tuổi, nữ diễn viên đã chủ động vào bệnh viện quan sát thực tế, đồng thời tự tạo áp lực thể chất nhằm tái hiện cảm giác đau đớn của nhân vật.

Theo Dân Việt, kể về những vai diễn đầu đời, NSND Phương Thanh từng chia sẻ: "21 tuổi, tôi còn chưa có người yêu nên phải đóng cảnh Hạnh vượt cạn, tôi khá lo sợ. Thế là tôi vào bệnh viện để thâm nhập thực tế. Tôi chú ý quan sát những cơn co thắt ở vùng bụng khi rặn đẻ. Bắt chước về hình thể nhưng tôi vẫn chưa diễn tả được nỗi đau của người đàn bà lúc vượt cạn.

Tôi âm thầm mua gần 20 chiếc cặp quần áo bằng gỗ rồi cặp vào những vùng bụng khi phụ nữ đau đẻ thường đặt tay vào đó để xoa. Mấy ngày liền, bụng tôi tím bầm và đau ê ẩm nhưng vẫn cắn răng chịu. Đến lúc diễn, cộng với cảm xúc của nhân vật và nỗi đau thể xác, cô giáo Hạnh của tôi đã chảy nước mắt, mồ hôi tứa ra như tắm khiến ai nấy đều bất ngờ”.

Phương Thanh còn khiến những người yêu điện ảnh nhớ đến vai diễn Hiền "cá sấu" trong phim “Tội lỗi cuối cùng” của đạo diễn Trần Phương.

Nhân vật Hiền “cá sấu” là một phụ nữ hành nghề mại dâm, có quá khứ phức tạp, ngoại hình quyến rũ, ánh mắt hoang dại và nội tâm nhiều giằng xé. Để hóa thân, Phương Thanh đã trực tiếp vào trại phục hồi nhân phẩm tại Long Thành (Đồng Nai), sống cùng các nữ phạm nhân trong nhiều ngày, thậm chí được lập hồ sơ giả để thuận tiện sinh hoạt như một người trong trại.

Quá trình nhập vai khắc nghiệt giúp bà thể hiện nhân vật với độ chân thực cao, tạo dấu ấn mạnh mẽ về mặt nghệ thuật. Vai diễn này mang về cho bà giải Bông sen Vàng Nữ diễn viên chính xuất sắc tại Liên hoan phim Việt Nam lần thứ V (1979-1980), khi bà mới 23 tuổi. Hiền “cá sấu” sau đó trở thành vai diễn tiêu biểu, gắn liền với tên tuổi của nữ nghệ sĩ.

Trong bối cảnh điện ảnh Việt Nam sau năm 1975, Phương Thanh cùng Như Quỳnh là 2 nữ diễn viên miền Bắc sớm tạo được sự chú ý tại thị trường phía Nam. Tên tuổi của bà gắn với nhiều tác phẩm có giá trị nghệ thuật và sức lan tỏa, trở thành lựa chọn bảo chứng về chất lượng trong nhiều dự án điện ảnh.

Trong sự nghiệp hơn 30 năm gắn bó với điện ảnh của mình, NSND Phương Thanh đã tham gia khoảng 50 phim nhựa và khoảng 100 tập phim truyền hình từ năm 1977 đến năm 2007.

Bà hoạt động liên tục với mật độ dày trên màn ảnh với các bộ phim như: “Mưa rơi trên thành phố” (vai Nha Trang, 1978), “Những người đã gặp” (vai Nga, 1980), “Ai giận ai thương” (vai Thảo, 1981), “Rừng lạnh” (vai Liễu, 1981), “Sẽ đến một tình yêu” (vai Nga, 1983), “Bãi biển đời người” (vai Kiều Trinh, 1983), “Kỷ niệm đồi trăng” (vai Kiều Oanh, 1986), “Những mảnh đời rừng” (vai Liên, hợp tác với CHDC Đức năm 1987), “Nửa chừng xuân” (vai Mai, 1987).

Ngoài ra, bà còn góp mặt trong các tác phẩm như “Lưu lạc”, “Ngày mưa cuối năm”, “Câu lạc bộ không tên”, “Chỉ còn lại một mình”, “Người chiến sĩ thầm lặng”, “Những tháng năm đẹp nhất”.

Được truy tặng danh hiệu Nghệ sĩ Nhân dân sau khi qua đời 2 năm

Dù ghi dấu ấn qua nhiều vai diễn, sinh thời Phương Thanh thường nhắc tới và dành nhiều tình cảm cho vai Kiều Oanh trong bộ phim “Kỷ niệm đồi trăng”. Nhân vật được xây dựng với nét trong sáng, giàu cảm xúc, đồng thời thể hiện sự mạnh mẽ và sức sống nội tâm. Đây cũng là tác phẩm gắn với bước ngoặt trong đời sống riêng của nữ nghệ sĩ khi bà gặp gỡ bạn diễn - NSND Nguyễn Anh Dũng.

Hai nghệ sĩ nảy sinh tình cảm trong quá trình hợp tác và kết hôn khi Phương Thanh tròn 30 tuổi.

Nguyễn Anh Dũng sinh năm 1951, thuộc thế hệ diễn viên khóa 2 Trường Sân khấu Việt Nam (1968-1971), là một trong những gương mặt tiêu biểu của sân khấu kịch nói. Ông tham gia nhiều vở diễn được khán giả ghi nhận như “Đâu có giặc là ta cứ đi”, “Matsu - Kẻ sống ngoài vòng pháp luật”, “Hồn Trương Ba da hàng thịt”, “Người cha thô bạo”.

Bên cạnh sân khấu, ông còn xuất hiện trong các bộ phim như “Cô gái trên sông”, “Kỷ niệm đồi trăng”, “Hoa cỏ may”, “Vệt nắng cuối trời”, “Người Hà Nội”, “Thế mới là cuộc đời”. Ngoài diễn xuất, ông từng đạo diễn phim “Những người bạn học” cho Đài Truyền hình Hà Nội và đảm nhiệm vị trí Giám đốc Nhà hát Kịch Việt Nam trước khi chuyển công tác về Cục Nghệ thuật Biểu diễn năm 2009.

So với nhiều đồng nghiệp cùng thời như Thanh Quý, Minh Châu, Diệu Thuần hay Lê Vân, cuộc sống của Phương Thanh được nhìn nhận theo hướng bình lặng và kín tiếng hơn. Sau khi kết hôn, bà dần hạn chế xuất hiện trên màn ảnh, dành thời gian cho gia đình và trở thành hậu phương cho sự nghiệp của chồng. Vai diễn cuối cùng của bà là hình ảnh người mẹ trong bộ phim truyền hình dài tập “Mùa cưới” của đạo diễn Đỗ Minh Tuấn.

Với những đóng góp của mình cho điện ảnh nước nhà, nghệ sĩ Phương Thanh được Nhà nước phong tặng danh hiệu Nghệ sĩ ưu tú. Bà có tiền sử cao huyết áp và qua đời ngày 13/2/2009 tại Bệnh viện Trung ương Quân đội 108 sau một cơn tai biến mạch máu não, khi 53 tuổi. Đám tang của Phương Thanh có hàng ngàn người đưa tiễn, thương tiếc.

Sau đám tang, tập thể lớp diễn viên khóa II trường Điện ảnh Việt Nam đã ký tên vào lá đơn đề nghị truy tặng danh hiệu NSND cho nghệ sĩ Phương Thanh.

Năm 2011, Phương Thanh được Nhà nước truy tặng danh hiệu Nghệ sĩ Nhân dân và là một trong số ít nghệ sĩ Việt Nam có tên trong Bách khoa toàn thư điện ảnh Liên Xô. Tại buổi lễ trao tặng danh hiệu NSND, nghệ sĩ Nguyễn Anh Dũng đã lên nhận thay vợ.