NSND Nguyễn Hải là một trong những gương mặt quen thuộc với khán giả màn ảnh Việt. Không sở hữu vẻ ngoài hào hoa hay những vai diễn chính diện dễ tạo thiện cảm, ông chuyên hóa thân vào những vai phản diện đầy ám ảnh. Chính khả năng diễn xuất sắc sảo đã giúp nghệ sĩ Nguyễn Hải thành công, được mệnh danh là "vua phản diện" của phim truyền hình Việt.

Sinh năm 1958, NSND Nguyễn Hải là một trong những diễn viên tiêu biểu của Nhà hát Kịch Công an nhân dân. Ít ai biết rằng, trước khi đến với nghệ thuật, Nguyễn Hải từng theo học ngành khai thác hầm lò tại Trường Đại học Mỏ - Địa chất khóa 1975 - 1980. Sau khi tốt nghiệp vào năm 1980, ông làm kỹ sư hầm mỏ tại Quảng Ninh. Chính quãng thời gian làm việc dưới hầm sâu lại mở ra bước ngoặt lớn của cuộc đời ông.

Khi ấy, các đoàn nghệ thuật của Nhà hát Kịch Việt Nam thường xuyên đến biểu diễn phục vụ công nhân vùng mỏ. Nhờ cơ duyên tiếp xúc với những nghệ sĩ nổi tiếng như Trọng Khôi, Thế Anh hay Trần Tiến, Nguyễn Hải được động viên theo đuổi con đường diễn xuất.

Năm 1981, ông quyết định thi vào Trường Đại học Sân khấu & Điện ảnh và trúng tuyển. Những năm tháng sinh viên là khoảng thời gian đầy khó khăn đối với nam nghệ sĩ. Để trang trải cuộc sống, ông phải làm đủ nghề như bán giấy báo cũ, làm thuê cho các cửa hàng.

Với sự kiên trì, bền bỉ, Nguyễn Hải từng bước khẳng định khả năng của mình. Sau khi tốt nghiệp năm 1986, ông tham gia các đoàn kịch lưu diễn tại nhiều địa phương.

Bước ngoặt quan trọng đến với ông khi đảm nhận vai Thiết trong vở kịch Ông không phải là bố tôi của cố nhà viết kịch Lưu Quang Vũ. Vai diễn này giúp ông gây ấn tượng mạnh với giới chuyên môn và mở ra nhiều cơ hội nghề nghiệp mới. Từ dấu ấn này, Nguyễn Hải được mời cộng tác với Đoàn Kịch nói Công an nhân dân. Sau nhiều năm gắn bó, đến năm 1991, ông chính thức vào biên chế của đơn vị và mang quân hàm Thiếu úy chuyên môn kỹ thuật.

Cũng từ đó, tên tuổi của ông gắn liền với hàng loạt vai phản diện kinh điển như Trịnh Khả trong Chuyện làng Nhô; Tổng Giám đốc Lê Thanh trong Chạy án; lão Cấn trong Quỳnh búp bê hay “thượng tá biến chất” Trần Như Tuất của Bão ngầm.

Các nhân vật do ông thể hiện thường đại diện cho lòng tham, sự tha hóa quyền lực hoặc cái ác ẩn sau vẻ ngoài đạo mạo. Không cần quá nhiều lời thoại hay biểu cảm phô trương, Nguyễn Hải vẫn khiến khán giả lạnh gáy bằng ánh mắt, giọng nói và thần thái đặc trưng.

Sức ảnh hưởng của những vai diễn lớn đến mức nhiều khán giả quen gọi ông bằng tên nhân vật thay vì tên thật. Thậm chí, không ít lần nam nghệ sĩ gặp những tình huống dở khóc dở cười vì bị “ghét lây” ngoài đời.

Tuy nhiên, với NSND Nguyễn Hải, đó lại là niềm hạnh phúc lớn nhất của người làm nghề, bởi điều đó chứng minh nhân vật đã thực sự chạm tới cảm xúc công chúng.

Năm 2019, ông được phong tặng danh hiệu Nghệ sĩ Nhân dân.

Không chỉ thành công trong nghệ thuật, NSND Nguyễn Hải còn có nhiều đóng góp trong lĩnh vực công tác xã hội và giáo dục nghệ thuật. Ông mang quân hàm Đại tá trước khi nghỉ hưu theo chế độ. Hiện nay, nam nghệ sĩ giữ vai trò Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu Phát triển Nghệ thuật Ứng dụng thuộc Hiệp hội Làng nghề Việt Nam, phụ trách mảng giáo dục và tuyên truyền.

Bên cạnh đó, ông còn mở các trung tâm giáo dục nghệ thuật, tham gia giảng dạy tại nhiều câu lạc bộ điện ảnh, trường học và các trung tâm trải nghiệm làm phim.

Về đời tư, ông có cuộc hôn nhân hạnh phúc bên bà xã là cựu sinh viên lớp diễn viên khóa 1 Trường Đại học Sân khấu & Điện ảnh Hà Nội. Sau này, vợ của nam nghệ sĩ chuyển sang giảng dạy âm nhạc.

Trong chương trình Lời tự sự, NSND Nguyễn Hải từng dành cho bà xã nhiều lời tình cảm, xúc động. Ông bày tỏ sự tự hào khi có một người vợ đảm đang, luôn chu toàn việc nhà, là hậu phương vững chắc, ủng hộ chồng theo đuổi sự nghiệp. Sau khi nghỉ hưu, ông dành nhiều thời gian hơn cho gia đình.