NSND Tường Vi (tên thật Trương Tường Vi), sinh năm 1938 tại Tam Kỳ, Quảng Nam cũ - nay thuộc TP. Đà Nẵng, là một trong những giọng ca tiêu biểu của nền âm nhạc Việt Nam thế kỷ XX. Xuất thân trong gia đình không theo nghệ thuật: Ông bà ngoại là phú nông, cha là nhà giáo, tuổi thơ của NSND Tường Vi gắn với biến động chiến tranh, tạo nên nền tảng tinh thần và lựa chọn nghề nghiệp sau này.

Sáng tạo bất hủ mang tên “Cô gái vót chông”

Năm 1954, sau khi bà ngoại qua đời vì bom đạn, Tường Vi nhập ngũ ở tuổi 16, công tác tại Viện Quân y 108 với vai trò y tá. Tại đây, bên cạnh nhiệm vụ chuyên môn, bà tham gia biểu diễn phục vụ thương bệnh binh. Năm 1956, bà được chuyển về Đoàn ca múa Tổng cục Chính trị, bắt đầu được đào tạo thanh nhạc một cách bài bản, mở ra con đường nghệ thuật chuyên nghiệp.

Năm 1962, bà được kết nạp vào Đảng Cộng sản Việt Nam, đồng thời thi đỗ vào khoa Thanh nhạc, Nhạc viện Hà Nội, tốt nghiệp năm 1967. Sau đó, bà tham gia lớp sáng tác ngắn hạn do Bộ Văn hóa Thông tin (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) tổ chức. Năm 1974, bà được cử sang học 4 năm tại Nhạc viện Sofia (Bulgaria), tiếp cận hệ thống đào tạo thanh nhạc hàn lâm, hoàn thiện kỹ thuật biểu diễn.

Trong những năm chiến tranh, bà đã theo đoàn văn công đi biểu diễn nhiều nơi trên các chiến trường. Tiếng hát của NSND Tường Vi đã có sức mạnh át đi những tiếng bom tàn khốc trên chiến trường. Nơi nào có bộ đội, Đoàn lại dừng hát cho bộ đội nghe, động viên các chiến sỹ. Bất cứ chỗ nào cũng có thể trở thành sân khấu biểu diễn. Khi thì hát giữa rừng, sân khấu là vài viên đá xếp lên; có lúc sân khấu được dựng ngay bên bờ suối và có khi lấy cả mui xe ô tô làm sân khấu.

Những lần nghe tin Tường Vi và Đoàn văn công Tổng cục Chính trị về biểu diễn ở Quảng Bình cũ - nay thuộc Quảng Trị, bộ đội đi gần 30km về nghe hát, xem biểu diễn, rồi lại đi... Có người đến gặp Tường Vi và bảo, khi ở trong rừng sâu, mỗi khi nghe tiếng Tường Vi hát trên đài, dù đang ngủ cũng phải vùng dậy liền.

Tên tuổi NSND Tường Vi gắn với loạt ca khúc quen thuộc trên sóng Đài Tiếng nói Việt Nam như “Tiếng đàn Ta Lư” (Huy Thục), “Cô gái vót chông” (Hoàng Hiệp, thơ Lô Mô Y Choi), “Em là hoa Pơ Lang” (Đức Minh), “Người con gái sông La” (Doãn Nho), “Cánh chim báo tin vui” (Đàm Thanh), “Người lái đò trên sông Pô Cô” (Cẩm Phong, thơ Mai Trang), “Bóng cây Kơ-nia” (Phan Thanh Nam, thơ Ngọc Anh), “Suối Lenin” (Hà Té, Hoàng Đạm), “Con suối và mặt trời” (Vĩnh An), “Tiếng chim rừng” (Nguyên Nhung), “Xa khơi” (Nguyễn Tài Tuệ), “Áo mùa đông” (Đỗ Nhuận)… Trong đó, “Cô gái vót chông” và “Tiếng đàn Ta Lư” là 2 tác phẩm gắn bó mật thiết với tên tuổi của bà.

Với “Cô gái vót chông”, dù không phải người thể hiện đầu tiên, NSND Tường Vi đã dùng tiếng hát của mình đưa “Cô gái vót chông” lên một đỉnh cao mới, tạo tiếng vang lớn với cả giới chuyên môn lẫn công chúng.

Ngay khi đọc phần ca từ của “Cô gái vót chông”, NSND Tường Vi đã mường tượng ra cảnh núi rừng Tây Nguyên bạt ngàn muông thú, cỏ cây. Từ đó, bà tự sáng tạo bằng cách thêm một đoạn chạy nốt staccato head voice giả tiếng chim hót, đậm chất màu sắc vào bài hát, khiến nó trở nên tươi mới, đầy sức sống và tràn ngập nhạc tính. Giọng ca của bà ngân vang, thánh thót, được khán giả nhận xét “hay hơn cả tiếng chim hót". Nhờ đó, “Cô gái vót chông” đã trở thành ca khúc bất hủ và ghi đậm dấu ấn trong lòng khán giả qua suốt hơn nửa thế kỷ.

NSND duy nhất có tên trong Từ điển Bách khoa Quân sự Việt Nam

Sở hữu giọng nữ cao màu sắc (soprano coloratura), NSND Tường Vi được đánh giá là một trong những giọng ca có quãng âm nổi bật trong nền âm nhạc Việt Nam thế kỷ XX. Bà thể hiện đa dạng thể loại từ dân ca đến nhạc cách mạng, từng biểu diễn trước Chủ tịch Hồ Chí Minh, nguyên thủ các quốc gia và lãnh đạo cấp cao.

Bên cạnh hoạt động biểu diễn, bà tham gia sáng tác với các ca khúc như “Phi đội ta xuất kích”, “Quê hương anh là biển cả”, “Em lắng nghe tiếng đời” cùng nhiều tác phẩm thiếu nhi như “Đời cho em những nốt nhạc vui”, “Trái tim ơi đừng buồn”, “Ước mơ của bé là hòa bình”. Trong đó, “Phi đội ta xuất kích” trở thành một trong những bài hát truyền thống của Lực lượng vũ trang nhân dân Việt Nam.

Năm 1965, sau khi người phi công đầu tiên của Quân đội Nhân dân Việt Nam bắn rơi máy bay phản lực của Hoa Kỳ trên cầu Hàm Rồng, NSND Tường Vi liền tới thực tế trên Sân bay Đa Phúc (nay là Sân bay Nội Bài). Tại đây, bà xem từng chiếc máy bay, gặp phi công trong các biên đội, đặc biệt là biên đội công kích gồm phi công Phạm Ngọc Lan chỉ huy, phi công Phạm Văn Túc, Hồ Văn Quỳ, Trần Minh Phương. Đặc biệt, trong bài ông Hồ Văn Quỳ đăng trên tờ báo tường của cơ quan ngày đó, bà đọc được câu “Phi đội ta xuất kích, ra đi là mang chiến thắng trở về”. Cũng ngay từ đó, những giai điệu đã vang lên trong tâm trí bà.

Ca khúc “Phi đội ta xuất kích” mang những ca từ vừa giàu hình tượng, vừa đầy hào khí chiến đấu: “Rộn ràng tung cánh bay phi đội ta xuất kích/ Đại bàng vút cao lên trời mây/Trận đầu ta đã mang chiến thắng/Dâng Tổ quốc mẹ hiền mến yêu”. Tác phẩm sau đó đoạt giải Nhì toàn quốc cuộc thi viết ca khúc về quân đội do Hội Nhạc sĩ Việt Nam phối hợp Đài Tiếng nói Việt Nam tổ chức.

Theo Vietnamnet, ngày đến tuổi nghỉ hưu, NSND Tường Vi vì Đại tướng Võ Nguyên Giáp cầm tay dặn dò: "Cựu chiến binh Việt Nam hưu nhưng không nghỉ" mà tiếp tục một hành trình khác trong sự nghiệp. Sau giai đoạn biểu diễn, NSND Tường Vi tham gia giảng dạy tại Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam, đào tạo nhiều nghệ sĩ như Đồng Quang Vinh, Giáng Son, Khánh Thi. Bà giữ vai trò Ủy viên Ban chấp hành Hội Nhạc sĩ Việt Nam và Ủy viên Ban chấp hành Trung ương Liên hiệp các hội văn học nghệ thuật Việt Nam trong giai đoạn 1962-1982.

Năm 1992, từ việc dạy nhạc cho trẻ em mồ côi, bà thành lập Trung tâm Nghệ thuật tình thương trực thuộc Hội Chữ thập đỏ Việt Nam. Trung tâm phát triển thành 3 cơ sở tại Hà Nội, TP. HCM và Đà Nẵng, đào tạo nhiều học viên có hoàn cảnh khó khăn, trong đó có trường hợp Hà Chương - học viên khiếm thị đỗ thủ khoa chuyên ngành đàn bầu tại Nhạc viện Hà Nội. Trung tâm cũng từng đón Đại tướng Võ Nguyên Giáp tới thăm.

Theo VOV, cố nhạc sĩ Phan Huỳnh Điểu từng nói về NSND Tường Vi: “Tường Vi là một nghệ sĩ Việt Nam hiếm hoi có tên trong Từ điển Bách khoa Quân sự Việt Nam xuất bản năm 1996. Bằng tất cả lòng nhân hậu và trí tuệ của mình. Tường Vi đã sáng lập 3 Trung tâm Nghệ thuật Tình thương để cùng với các nhạc sĩ, nghệ sĩ, giáo viên tâm huyết, các nhà hảo tâm trong và ngoài nước đón nhận những số phận bất hạnh, nghèo khó nhưng có năng khiếu âm nhạc… Cho các em những sắc mầu đẹp đẽ chung quanh mình để vươn lên sống vui với niềm hy vọng về một tương lai tươi sáng hơn”.

Với những đóng góp trong nghệ thuật và xã hội, NSND Tường Vi được phong tặng danh hiệu Nghệ sĩ Ưu tú năm 1984, cùng năm mang quân hàm Trung tá; được phong tặng danh hiệu Nghệ sĩ Nhân dân năm 1993. Bà nhận nhiều phần thưởng của Nhà nước như Huân chương Quân công hạng Ba, Huân chương Lao động hạng Ba, Huân chương Chiến công hạng Nhì, Huân chương Kháng chiến hạng Nhất.

Câu chuyện về cuộc đời NSND Tường Vi còn thêm màu sắc thú vị khi có con dâu là ngôi sao. Cụ thể, ca sĩ Ngọc Anh từng kết hôn với nhạc sĩ Trần Hùng - con trai duy nhất của bà với nhạc sĩ Trần Chương. Suốt thời gian dài, Tường Vi thường xuyên được báo chí hỏi về mối quan hệ với con dâu Ngọc Anh.

Theo Vietnamnet, khi Ngọc Anh mới về làm dâu, đôi bên có nhiều khác biệt. Tường Vi là ca sĩ phục vụ trong quân đội nên trang phục, tác phong đều chỉn chu trong khi Ngọc Anh “quá hiện đại”, gần như đối lập với mẹ chồng. Sau này, 2 mẹ con ngày càng hiểu nhau, có thể chia sẻ nhiều điều. Khi định cư Mỹ, vợ chồng Trần Hùng - Ngọc Anh nhiều lần đề nghị đón Tường Vi sang ở cùng nhưng bà từ chối vì còn nhiều việc dang dở.

Khi Trần Hùng và Ngọc Anh ly hôn, mối quan hệ giữa NSND Tường Vi và con dâu cũ vẫn tốt đẹp.

NSND Tường Vi qua đời ở tuổi 86, để lại một sự nghiệp âm nhạc đồ sộ. Trong ký ức của nhiều thế hệ, bà mãi là “chim oanh vàng” của dòng nhạc cách mạng, gắn liền với những năm tháng đẹp đẽ, hào hùng và đầy thiêng liêng của cả dân tộc.