Liệt sĩ Chu Cẩm Phong là một trong những nhà báo, nhà văn trực tiếp chiến đấu và hy sinh trên chiến trường Quảng Nam trong những năm kháng chiến chống Mỹ, cứu nước. Cuộc đời của ông gắn liền với những trang viết được hình thành giữa bom đạn, phản ánh chân thực hiện thực chiến trường và khát vọng cống hiến của một người trí thức trẻ lựa chọn con đường trở về quê hương chiến đấu.

Tháng 4/2010, liệt sĩ Chu Cẩm Phong là nhà văn đầu tiên được Nhà nước truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. Trước đó, năm 2007, ông được truy tặng Giải thưởng Nhà nước về văn học nghệ thuật với tác phẩm Nhật ký chiến tranh.

Xếp bút nghiên lên đường ra trận

Tên thật của nhà văn Chu Cẩm Phong là Trần Tiến, sinh ngày 12/8/1941 tại Hội An, Quảng Nam (nay thuộc TP. Đà Nẵng). Năm 1954, ông tập kết ra Bắc, học phổ thông tại trường học sinh miền Nam ở Hải Phòng trước khi theo học khoa Văn, Đại học Tổng hợp Hà Nội.

Trong cuốn Kỷ yếu Hội Nhà văn Việt Nam, phần giới thiệu về cuộc đời ông chỉ gói gọn trong vài dòng. Thế nhưng qua những hồi ức của Giáo sư Hà Minh Đức, nhà văn Thái Bá Lợi, nhà văn Bùi Minh Quốc, nhà thơ Ngô Thế Oanh, nhà lý luận phê bình văn học Ngô Thảo và những người từng sống, chiến đấu cùng ông, chân dung Chu Cẩm Phong hiện lên là một người trí thức giàu lý tưởng, mang trong mình bản lĩnh của một nhà văn - chiến sĩ.

Ít người biết rằng, năm 1963, khi đang học năm thứ 3 đại học, ông đã được kết nạp vào Đảng. Trong những năm học tại Đại học Tổng hợp Hà Nội, chàng trai gốc Quảng Nam ấy luôn là một sinh viên xuất sắc. Sau khi tốt nghiệp loại xuất sắc vào cuối năm 1964, ông được lựa chọn đi học ở nước ngoài. Tuy nhiên, thay vì tiếp tục con đường học tập, người thanh niên ấy đã tình nguyện trở về miền Nam.

Theo nhà văn, Thiếu tướng Nguyễn Chí Trung, chính khát vọng được sống một cuộc đời "phong sương" của một thanh niên trí thức, một đảng viên cộng sản trẻ trong hoàn cảnh đất nước còn chia cắt đã khiến Chu Cẩm Phong lựa chọn lên đường ra mặt trận thay vì tiếp tục học tập ở nước ngoài theo sự sắp xếp của nhà trường.

Quyết định ấy đã đưa ông đến chiến trường Quảng Nam với vai trò một phóng viên chiến trường, đồng thời cũng là một chiến sĩ trực tiếp tham gia kháng chiến.

Sáng ngày 1/5/1971, trên vùng đất ven sông Thu Bồn thuộc huyện Duy Xuyên, Quảng Nam (cũ), Chu Cẩm Phong cùng lực lượng du kích địa phương chiến đấu chống lại một đơn vị lính ngụy đi càn. Khi căn hầm bí mật bị phát hiện, nhà văn - nhà báo Chu Cẩm Phong cùng những người du kích đã chiến đấu đến hơi thở cuối cùng.

Nhắc về người học trò cũ, Giáo sư Hà Minh Đức, người từng giảng dạy ông tại Đại học Tổng hợp Hà Nội, viết: "Thời gian không lặng lẽ trôi mà khắc ghi những tấm gương anh hùng và Chu Cẩm Phong là một trong những cá nhân anh hùng ấy, một niềm tự hào của Đại học Tổng hợp Hà Nội".

Những trang viết giữa đạn bom

Là một nhà văn, nhà báo chiến trường, liệt sĩ Chu Cẩm Phong luôn tranh thủ từng khoảng thời gian ngắn ngủi giữa bom đạn để đi thực tế và viết. Những chuyến đi trên các mặt trận, những lần bám sát cơ sở và những gì tận mắt chứng kiến đều được ông ghi lại một cách tỉ mỉ trong những cuốn sổ tay.

Nhật ký ngày 21/5/1968 ghi lại nhịp sống ấy: “Viết cái ký chưa được, buổi sáng mình chuyển sang viết một bài báo gửi về báo Cờ Giải phóng miền và tờ Giải phóng của tỉnh (...). Buổi chiều đang ngồi làm việc thì bị oanh tạc”.

Những người từng làm việc cùng ông cho biết, Chu Cẩm Phong gần như ghi chép mỗi ngày, có khi một ngày hơn 10 trang giấy. Ngay cả khi những cơn sốt rét rừng hành hạ, cuốn sổ tay vẫn được mở ra để ghi lại, dù chỉ vỏn vẹn một chữ: “Sốt!”.

Điều đáng chú ý là dù sở hữu khối lượng tư liệu rất lớn, người cầm bút ấy không bao giờ viết một cách dễ dãi. Mỗi tác phẩm đều được ông cân nhắc kỹ lưỡng về nội dung và cách thể hiện.

Giữa năm 1968, trong chuyến trở về vùng đồng bằng, được sống giữa quê hương Hội An với tâm trạng "sôi nổi, tha thiết của một người lâu ngày về lại quê hương", ông rất muốn viết nhưng vẫn tự kiềm lại bởi nơi đây "địa bàn nhỏ, những cái có thể viết hay thì lại dễ lộ".

Ngay cả khi viết về lao động sản xuất, Chu Cẩm Phong cũng luôn hướng ngòi bút tới những giá trị lớn hơn. Nhật ký ngày 8/6/1968 ghi lại suy nghĩ của ông: “Lúc đầu định viết một bài báo về sản xuất công kích khoảng 1.500 chữ để gửi cho báo Cờ Giải phóng, viết thế nào hẳn không ra bài báo nữa, dễ đến 3.000 chữ (...). Chủ đề không còn nêu một gương sản xuất mà là suy nghĩ về cuộc sống, cuộc chiến đấu, về trách nhiệm của những người còn sống...”.

Theo lời kể của những người từng sống, làm việc và chiến đấu cùng ông, trong mọi hoàn cảnh, Chu Cẩm Phong luôn làm việc không chỉ với tư cách của một người cầm bút mà còn với tư thế của một chiến sĩ nơi tuyến đầu. Chính vì vậy, từ bút ký đầu tay Chuyện làng trụi đến Rét tháng Giêng, Gió lộng từ Cửa Đại, Mặt biển - mặt trận và sau này là Nhật ký chiến tranh, các tác phẩm của ông đều được viết từ hiện thực nóng bỏng của chiến trường.

Trong số những di sản để lại, Nhật ký chiến tranh được xem là tác phẩm tiêu biểu nhất. Cuốn nhật ký tập hợp những ghi chép hằng ngày của nhà văn từ ngày 11/7/1967 đến ngày 24/4/1971, chỉ 7 ngày trước khi ông hy sinh ở tuổi 29. 

Vượt ra ngoài ý định ban đầu của người ghi chép, Nhật ký chiến tranh trở thành một tác phẩm có giá trị văn học riêng trong dòng văn học Việt Nam thời kháng chiến.

Qua từng trang nhật ký, người đọc có thể cảm nhận rõ quan niệm sống, cách ứng xử, tinh thần cống hiến vì Tổ quốc cùng tình yêu dành cho quê hương và con người của nhà văn - liệt sĩ Chu Cẩm Phong.

Ngày 1/10/1967, ông viết:

“... Công tác văn nghệ sắp đến cũng rất nặng nề và khẩn trương - tất nhiên sứ mệnh của nó cũng rất vẻ vang. Đã đến lúc không thể đi được nữa mà phải chạy, chạy tốc lực. Đến lúc rồi đây. Hãy đem cả sức lực, trí tuệ và tài năng mình hy sinh cho nhiệm vụ lịch sử này”.

Đến ngày 8/1/1970, trước khi nhận nhiệm vụ trở lại Quảng Đà, ông tiếp tục ghi vào nhật ký:

“Sắp đến mình sẽ đi công tác, mình nhận đi lại Quảng Đà, một nơi ác liệt nhất. Mình có thể sẽ hy sinh trong mùa xuân lịch sử này lắm. Nếu mình ngã xuống như Phương Thảo, Văn Cận, Xuân Quý thì ba mình và nhất là mẹ, sẽ đau khổ đến dường nào. Mình biết điều đó. Mình là đứa con trai được cả nhà yêu thương... Nhưng dầu thế nào, mình cũng không xê dịch cái phương châm sống của mình: dũng cảm, say sưa và quên mình như những chiến sĩ cộng sản chân chính đi trước. Dẫu ngã xuống một giờ, nửa giờ trước khi ta giành thắng lợi hoàn toàn, cũng Hạnh phúc lắm thay!”.

Đó là những dòng nhật ký riêng tư được viết giữa chiến trường, đồng thời cũng là những ghi chép cuối cùng trước khi nhà văn - liệt sĩ Chu Cẩm Phong ngã xuống trên quê hương Quảng Nam. Hành trình cầm bút của ông dừng lại ở tuổi 29, nhưng những tác phẩm để lại vẫn lưu giữ một phần hiện thực của chiến tranh và cuộc đời của một người đã lựa chọn sống, viết và chiến đấu trên cùng một con đường.

Bài viết sử dụng thông tin tham khảo từ các nguồn:

- Chu Cẩm Phong, cầm bút với tư thế xung phong - Báo Đà Nẵng

- Chu Cẩm Phong - tấm gương cao đẹp về lòng yêu nước - Báo Tin tức - TTXVN

- Chu Cẩm Phong: Cuộc đời phong sương, nhà văn anh hùng - Báo Hải Phòng