Sức ép cạnh tranh và rào cản dài hạn từ thị trường

Thị trường gạo toàn cầu đang chứng kiến xu hướng phục hồi mạnh mẽ trong bối cảnh thời tiết bất lợi và các yếu tố vĩ mô tác động tiêu cực đến sản lượng. Số liệu từ Hiệp hội Lương thực Việt Nam cho thấy, chỉ số Gạo Trắng Oryza kết thúc tuần đầu tháng 9 ở mức 450 USD/tấn, ghi nhận mức tăng đáng kể so với tháng trước và cùng kỳ năm trước.

Giá gạo hiện giao dịch gần mức cao nhất trong 2 năm qua khi lượng mưa thấp hơn bình thường tại nhiều khu vực, kết hợp với hiện tượng thời tiết cực đoan và chi phí đầu vào gia tăng. Những yếu tố này làm dấy lên rủi ro sụt giảm sản lượng tại các quốc gia sản xuất lớn ở châu Á, khu vực chiếm phần lớn nguồn cung toàn cầu.

Tuy nhiên, đà tăng giá của thị trường thế giới lại chưa thể chuyển hóa thành kết quả tích cực cho kim ngạch xuất khẩu của nước ta. Trong tháng 8, lượng gạo xuất khẩu đạt hơn 538.000 tấn, với trị giá gần 280 triệu USD. Lũy kế đến cuối tháng 8, tổng lượng xuất khẩu đạt hơn 6 triệu tấn, tương ứng khoảng 2,9 tỷ USD, đánh dấu mức giảm 5,12% về lượng và giảm tới 10,82% về trị giá so với cùng kỳ năm trước. Bộ Nông nghiệp và Môi trường dự báo kim ngạch cả năm có thể đạt khoảng 3,94 tỷ USD, giảm 4% do mặt bằng giá thấp trong những tháng đầu năm.

Nhu cầu nhập khẩu kỷ lục từ thị trường Philippines được kỳ vọng sẽ tạo lực đẩy lớn cho ngành gạo trong giai đoạn cuối năm. Quốc gia này dự kiến nhập khẩu khoảng 5 triệu tấn gạo trong năm nay để bù đắp sản lượng sụt giảm trong nước và tăng dự trữ cho giai đoạn tiếp theo. Số liệu cho thấy, tính đến giữa tháng 8, Philippines đã nhập khẩu vượt tổng lượng của cả năm trước, trong đó gạo Việt Nam chiếm khoảng 74% nguồn cung nhập khẩu của thị trường này. Lợi thế về vị trí địa lý, quan hệ thương mại sẵn có và nguồn cung ổn định giúp các doanh nghiệp trong nước nhanh chóng tiếp cận thị trường khi nhu cầu gia tăng đột biến.

Mặc dù nắm giữ thị phần lớn, các doanh nghiệp xuất khẩu đánh giá rằng nhu cầu cao từ phía đối tác không đồng nghĩa với việc dễ dàng gia tăng giá trị xuất khẩu. Phía đối tác không chỉ đẩy mạnh nhập khẩu trong ngắn hạn mà còn đang triển khai các chiến lược đầu tư mạnh mẽ nhằm giảm sự phụ thuộc vào nguồn cung bên ngoài trong dài hạn. Chính phủ nước này đã đề xuất nguồn ngân sách lớn cho các chương trình trọng điểm về lúa gạo, tập trung vào giống, vật tư nông nghiệp, máy móc và công nghệ phân phối. Mục tiêu cốt lõi là nâng cao năng suất nội địa, cải thiện thu nhập cho nông dân và bảo đảm người tiêu dùng tiếp cận nguồn lương thực với mức giá phù hợp.

Bên cạnh áp lực từ chiến lược tự chủ của các quốc gia nhập khẩu, áp lực cạnh tranh tại thị trường khu vực vẫn duy trì ở mức rất cao. Ấn Độ tiếp tục giữ vững lợi thế cạnh tranh nhờ nguồn cung dồi dào và mức giá hấp dẫn, dù sản lượng dự kiến có sự điều chỉnh giảm nhẹ. Tại Thái Lan và Pakistan, giá gạo xuất khẩu cũng ghi nhận mức tăng mạnh mẽ so với cùng kỳ năm trước, tạo ra một mặt bằng cạnh tranh gay gắt đối với các doanh nghiệp nước ta. Sự xuất hiện trở lại của Indonesia trên bản đồ thương mại quốc tế với những định hướng phát triển nông nghiệp công nghệ cao cũng là một biến số quan trọng, được dự báo sẽ làm thay đổi đáng kể tương quan cung cầu tại khu vực Đông Nam Á trong những năm tới.

Định hướng chiến lược và giải pháp nâng cao giá trị

Trong bối cảnh nguồn cung toàn cầu vẫn duy trì ở mức tương đối dồi dào và người mua có nhiều lựa chọn thay thế, bài toán đặt ra cho ngành gạo không đơn thuần là gia tăng sản lượng tiêu thụ. Các chuyên gia kinh tế cho rằng doanh nghiệp cần chuyển dịch trọng tâm sang việc thâm nhập đúng phân khúc thị trường và tối ưu hóa giá trị gia tăng trên từng sản phẩm xuất khẩu. Việc phụ thuộc quá lớn vào dòng gạo trắng phổ thông không còn là chiến lược tối ưu khi các đối thủ cạnh tranh liên tục tung ra các sản phẩm với mức giá cạnh tranh và nguồn cung ổn định qua từng niên vụ.

Việc đa dạng hóa danh mục sản phẩm xuất khẩu được xem là chìa khóa quan trọng để mở rộng dư địa tăng trưởng cho ngành hàng trong giai đoạn tới. Thay vì tập trung vào các mặt hàng truyền thống, việc đẩy mạnh các dòng sản phẩm chất lượng cao như gạo nếp, Japonica hay các dòng chuyên biệt sẽ giúp doanh nghiệp đáp ứng tốt hơn nhu cầu khắt khe từ các thị trường khó tính. Sự thay đổi trong cơ cấu sản phẩm không chỉ giúp giảm thiểu rủi ro từ biến động giá của gạo trắng thông thường mà còn góp phần nâng cao uy tín và giá trị thương hiệu của nông sản quốc gia trên trường quốc tế.

Song song với việc tái cơ cấu sản phẩm, công tác chuẩn bị nguồn lực tài chính và vùng nguyên liệu đóng vai trò quyết định đến hiệu quả kinh doanh của các doanh nghiệp xuất khẩu. Đại diện các đơn vị sản xuất chia sẻ rằng, việc chủ động nguồn vốn từ sớm giúp doanh nghiệp linh hoạt thu mua lúa gạo với chất lượng tốt nhất khi bước vào vụ thu hoạch chính. Sự chủ động này giúp tránh tình trạng bị động trước những biến động ngắn hạn của thị trường thế giới, đồng thời bảo đảm tiến độ giao hàng đúng hạn cho các đối tác lớn.

Công tác liên kết chuỗi giá trị giữa doanh nghiệp và người nông dân cũng cần được chú trọng đặc biệt để tạo ra nguồn nguyên liệu ổn định cả về số lượng và chất lượng. Các chuyên gia ngành hàng nhấn mạnh rằng, việc xây dựng các vùng nguyên liệu tập trung theo tiêu chuẩn kỹ thuật nghiêm ngặt sẽ giúp kiểm soát tốt chi phí đầu vào và nâng cao độ đồng đều của sản phẩm. Khi chất lượng hạt gạo được nâng tầm và đáp ứng chính xác các tiêu chuẩn quốc tế, uy tín của thương hiệu gạo quốc gia sẽ được củng cố vững chắc hơn trước mọi biến động cạnh tranh từ các đối thủ trong khu vực.

Nhìn nhận về triển vọng thị trường những tháng cuối năm, cơ quan quản lý kỳ vọng đà phục hồi của giá gạo thế giới sẽ phát huy tác dụng tích cực đối với kim ngạch xuất khẩu chung. Dù nguồn cung toàn cầu dự kiến vẫn chịu ảnh hưởng bởi các yếu tố thời tiết cực đoan và biên lợi nhuận của người sản xuất giảm sút, tổng cung gạo thế giới nhìn chung vẫn ở mức an toàn. Do đó, việc tận dụng tối đa lợi thế tại các thị trường truyền thống, kết hợp với chiến lược thích ứng linh hoạt với các rào cản thương mại mới, sẽ là yếu tố quyết định giúp ngành gạo vượt qua khó khăn và hoàn thành mục tiêu chiến lược đề ra.