Nghệ An được biết đến là vùng đất “địa linh nhân kiệt”, nơi lưu giữ nhiều di tích lịch sử, văn hóa gắn với quá trình đấu tranh và bảo vệ quê hương, đất nước. Trong số đó, đình Lương Sơn là một địa danh mang nhiều dấu ấn đặc biệt.

Nằm bên dòng sông Lam, đình Lương Sơn (xã Đô Lương, tỉnh Nghệ An) là công trình kiến trúc cổ có giá trị về lịch sử, kiến trúc, gắn bó với đời sống văn hóa của người dân địa phương qua nhiều thế hệ. Đặc biệt, trong phong trào Xô viết Nghệ Tĩnh 1930-1931, đình từng là một trong những cơ sở hoạt động cách mạng và là nơi 7 chiến sĩ hy sinh.

Ngôi đình cổ bên dòng sông Lam

Đình Lương Sơn được khởi dựng vào khoảng năm 1839-1840, vào cuối triều Minh Mạng, đến năm 1852 dưới thời vua Tự Đức thì hoàn thành. Công trình có mặt bằng hình vuông, mỗi cạnh dài 14,9m, diện tích khoảng 222,1m2.

Không gian đình gồm 25 gian với hệ thống 36 cột gỗ lim. 4 cột ở gian đại cao khoảng 5,3m, chu vi tới 1,2m. Hệ thống kết cấu gỗ cùng những đường nét chạm khắc tạo nên nét kiến trúc riêng biệt, hiếm có của đình Lương Sơn.

Trong khuôn viên đình có nhà hậu cung, được phục dựng năm 1980, rộng 5,1m và dài 10,1m. Trải qua những biến động của thời gian và chiến tranh, đình Lương Sơn từng bị bom đạn khiến một phần kiến trúc hư hỏng. Không ít đồ tế lễ và hiện vật quý như hạc đồng, gươm đao, trống rồng, trống hộ, kiệu... cũng đã thất lạc hoặc không còn được lưu giữ.

Không chỉ mang giá trị về kiến trúc, đình Lương Sơn còn từng là trung tâm sinh hoạt văn hóa của cộng đồng. Từ xa xưa, người dân tổ chức lễ khai hạ vào ngày mồng 7 tháng Giêng để cầu mong mưa thuận gió hòa, mùa màng thuận lợi.

Hằng năm, lễ hội làng được tổ chức tại đình Lương Sơn vào ngày 15 tháng 6 Âm lịch, với các nghi thức tế lễ, hát dặm và hát đối đáp.

Những hoạt động này giúp đình trở thành không gian sinh hoạt chung, nơi người dân gặp gỡ, giao lưu và gìn giữ những phong tục được truyền lại qua nhiều thế hệ.

Gắn với phong trào Xô viết Nghệ Tĩnh

Bước sang những năm đầu thế kỷ XX, từ không gian sinh hoạt cộng đồng, đình Lương Sơn dần trở thành cơ sở hoạt động cách mạng. Đây là nơi các chiến sĩ cách mạng truyền bá chữ Quốc ngữ và tư tưởng yêu nước.

Tháng 11/1930, đình được chọn là nơi thành lập chính quyền Xô viết công nông của làng.

Trong những năm 1930-1931, nhiều hòm thư mật được đặt tại đây, phục vụ việc liên lạc, trao đổi thông tin giữa những người hoạt động cách mạng. Cũng từ giai đoạn này, Lương Sơn được người dân gọi với niềm tự hào là “Làng đỏ bên sông Lam”.

Thế nhưng, phong trào cách mạng mạnh mẽ cũng khiến nơi đây trở thành mục tiêu đàn áp. Cuối năm 1930 đầu năm 1931, mật thám ráo riết truy bắt cán bộ, phá cơ sở Đảng và các điểm in ấn, lưu giữ tài liệu cách mạng.

Theo chỉ thị của Tỉnh ủy, Đội Tự vệ đỏ Lương Sơn do Bí thư Chi bộ Bùi Thế Thuận chỉ huy được giao nhiệm vụ tiêu diệt Đặng Sơn, một trùm mật thám tổng được xác định là gây nhiều tội ác với phong trào cách mạng.

Ngày 21/4/1931, nhiệm vụ được hoàn thành. Sau đó, quân thù bao vây Lương Sơn, cấm chợ, cấm đò và tổ chức truy bắt cán bộ, đảng viên cùng các đội viên Tự vệ đỏ.

Sau khi hoàn thành nhiệm vụ, đồng chí Bùi Thế Thuận được bố trí rời khỏi địa phương. Khi biết Lương Sơn bị giặc càn quét, ông trở về, thắp hương trước bàn thờ tổ tiên và từ biệt gia đình. Sau đó, ông tìm cách thu hút sự chú ý của quân thù rồi chủ động để bị bắt, với mong muốn hạn chế cuộc trả thù nhằm vào người dân trong làng.

Ngày 25/4/1931, sân đình Lương Sơn trở thành nơi ghi dấu một mất mát đau thương khi Bí thư Chi bộ Bùi Thế Thuận và đội viên xung kích Tự vệ đỏ Võ Văn Thởn bị sát hại. Chỉ 3 ngày sau, 5 chiến sĩ cách mạng khác tiếp tục ngã xuống cũng tại nơi này.

Những sự kiện ấy khiến đình Lương Sơn không chỉ là một công trình mang giá trị kiến trúc, văn hóa mà còn trở thành địa điểm quan trọng gắn với phong trào Xô viết Nghệ Tĩnh, lưu dấu một thời kỳ đấu tranh đầy khốc liệt và sự hy sinh của những người con yêu nước.

Di tích mang dấu ấn nhiều giai đoạn lịch sử

Sau những năm tháng phong trào cách mạng 1930-1931, đình Lương Sơn tiếp tục gắn với nhiều biến động của đất nước. Khi cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp bước vào giai đoạn ác liệt, các hoạt động văn hóa, lễ hội tại đình bị gián đoạn. Công trình được trưng dụng phục vụ kháng chiến, là nơi mở lớp đào tạo cán bộ quân đội Hoàng Hữu Nam và làm kho quân nhu.

Trong kháng chiến chống Mỹ, đình tiếp tục được sử dụng làm kho giống cây trồng, kho đạn, trạm đón tiếp thương binh và bộ đội từ Lào về điều trị, chỉnh quân. Đây cũng từng là nơi sơ tán của một số cơ quan cấp tỉnh.

Qua từng giai đoạn, ngôi đình lại mang thêm những dấu ấn mới, từ không gian văn hóa của làng quê đến địa điểm gắn với phong trào cách mạng và các cuộc kháng chiến. Những lớp giá trị ấy góp phần tạo nên ý nghĩa đặc biệt của Đình Lương Sơn ngày nay.

Năm 1990, đình Lương Sơn được xếp hạng Di tích lịch sử - văn hóa cấp Quốc gia. Sau quá trình nghiên cứu, bổ sung tư liệu về các sự kiện diễn ra tại đây, những giá trị lịch sử, văn hóa và kiến trúc của di tích tiếp tục được làm rõ.

Ngày 11/9/2025, Thủ tướng Chính phủ ký quyết định xếp hạng đình Lương Sơn là Di tích Quốc gia đặc biệt.

Ngày 25/4/2026, chính quyền xã Đô Lương tổ chức lễ kỷ niệm 95 năm ngày các chiến sĩ cách mạng hy sinh tại đình Lương Sơn (25/4/1931-25/4/2026), đồng thời đón nhận Bằng xếp hạng Di tích Quốc gia đặc biệt.

Từ một công trình được khởi dựng cách đây gần 2 thế kỷ, đình Lương Sơn hôm nay lưu giữ nhiều lớp giá trị về kiến trúc, văn hóa và lịch sử cách mạng. Nơi đây cũng trở thành “địa chỉ đỏ” nhắc nhớ về những năm tháng đấu tranh và sự hy sinh của các thế hệ đi trước.