Sông Mê Kông từ lâu được xem là một trong những dòng sông quan trọng bậc nhất châu Á, không chỉ bởi chiều dài gần 4.350km mà còn vì vai trò đặc biệt đối với kinh tế, văn hóa và sinh kế của hàng chục triệu cư dân Đông Nam Á. Theo Encyclopaedia Britannica và Ủy hội sông Mê Kông quốc tế (MRC), đây là con sông dài nhất Đông Nam Á, dài thứ 7 châu Á và đứng thứ 12 thế giới về chiều dài.

Bắt nguồn từ cao nguyên Thanh Tạng của Trung Quốc, sông Mê Kông chảy qua 6 quốc gia gồm Trung Quốc, Myanmar, Lào, Thái Lan, Campuchia và Việt Nam trước khi đổ ra Biển Đông. Trong số này có 5 quốc gia thuộc ASEAN gồm Myanmar, Lào, Thái Lan, Campuchia và Việt Nam. Toàn bộ lưu vực sông rộng khoảng 795.000km2, hình thành nên một trong những hệ thống sông xuyên biên giới lớn nhất thế giới.

Tại Trung Quốc, dòng sông được gọi là Lan Thương Giang. Khi chảy xuống khu vực Đông Nam Á, con sông mang tên Mê Kông, bắt nguồn từ cụm từ “Mae Nam Khong” có nghĩa là “Mẹ của những dòng nước”. Tên gọi này phản ánh vai trò gắn bó đặc biệt của dòng sông với đời sống cư dân bản địa suốt hàng nghìn năm.

Trên hành trình xuyên qua nhiều quốc gia, Mê Kông đi qua hàng loạt dạng địa hình khác nhau, từ các dãy núi cao ở Tây Tạng, cao nguyên đá tại Vân Nam cho tới những đồng bằng màu mỡ ở Campuchia và Việt Nam. Dòng sông cũng tạo nên hệ sinh thái nước ngọt có mức độ đa dạng sinh học thuộc nhóm lớn nhất thế giới.

Theo Mekong Basin Research thuộc Đại học Washington, khu vực hạ lưu sông Mê Kông hiện là nơi sinh sống của hơn 60 triệu người. Khoảng 2/3 dân số trong lưu vực phụ thuộc trực tiếp vào nguồn nước, thủy sản, nông nghiệp và giao thông đường thủy mà con sông cung cấp.

Ở quy mô toàn khu vực, Mê Kông được xem là một trong những hệ thống thủy sản nước ngọt lớn nhất hành tinh. Theo Ủy hội sông Mê Kông, sản lượng cá tự nhiên tại hạ lưu sông mỗi năm đạt khoảng 2,3 triệu tấn, mang lại giá trị kinh tế ước tính khoảng 11 tỷ USD.

Đây cũng được xem là ngư trường nội địa lớn nhất thế giới. Nguồn cá và thủy sản từ Mê Kông đóng vai trò đặc biệt quan trọng đối với an ninh lương thực tại Campuchia và Lào. Tại Campuchia, cá cung cấp tới 81% lượng protein động vật trong khẩu phần ăn của người dân, trong khi tại Lào con số này vào khoảng 48%.

Riêng Campuchia và khu vực Đồng bằng sông Cửu Long của Việt Nam hiện có gần 7 triệu người sống dựa trực tiếp vào hoạt động đánh bắt và nuôi trồng thủy sản liên quan đến hệ thống sông Mê Kông. Theo thống kê, mỗi hecta vùng ngập nước quanh hồ Tonlé Sap có thể tạo ra tới 230kg cá mỗi năm.

Với vai trò đặc biệt đối với đời sống kinh tế và dân sinh, Mê Kông thường được ví như “xương sống” của Đông Nam Á. Hệ thống sông ngòi, kênh rạch và vùng ngập nước dọc theo dòng sông đang duy trì sinh kế cho hàng chục triệu nông dân, ngư dân cùng các cộng đồng dân cư ven sông.

Không chỉ giàu nguồn lợi thủy sản, Mê Kông còn bồi đắp nên những vùng đồng bằng phù sa rộng lớn. Tại Việt Nam, Đồng bằng sông Cửu Long được hình thành nhờ lượng phù sa mà con sông tích tụ qua hàng nghìn năm. Đây hiện là vùng sản xuất lúa gạo lớn nhất cả nước, đóng góp phần lớn sản lượng gạo xuất khẩu của Việt Nam.

Theo Encyclopaedia Britannica, lưu lượng nước trung bình hằng năm của lưu vực Mê Kông đạt khoảng 475km3, thuộc nhóm các con sông có lượng nước lớn nhất thế giới. Chế độ dòng chảy theo mùa giúp hình thành chu kỳ ngập lũ tự nhiên, tạo điều kiện thuận lợi cho sản xuất nông nghiệp và duy trì hệ sinh thái đất ngập nước đặc trưng của Đông Nam Á.

Một trong những hiện tượng tự nhiên đặc biệt nhất gắn liền với Mê Kông là sự đổi chiều dòng chảy của sông Tonlé Sap tại Campuchia. Vào mùa mưa, nước từ Mê Kông dâng cao và chảy ngược vào hồ Tonlé Sap, khiến diện tích hồ mở rộng gấp nhiều lần. Đến mùa khô, dòng nước đổi chiều và chảy trở lại sông Mê Kông. Hiện tượng này góp phần hình thành một trong những hệ sinh thái nước ngọt giàu tài nguyên nhất thế giới.

Trong nhiều thế kỷ, Mê Kông cũng giữ vai trò là tuyến giao thương huyết mạch của khu vực Đông Nam Á lục địa. Dòng sông kết nối nhiều đô thị lớn như Viêng Chăn của Lào, Phnom Penh của Campuchia và khu vực Đồng bằng sông Cửu Long của Việt Nam. Các hoạt động vận tải, thương mại và khai thác thủy sản dọc theo dòng sông đã góp phần hình thành nên nhiều cộng đồng dân cư đông đúc.

Theo Ủy hội sông Mê Kông quốc tế, dòng sông hiện tiếp tục giữ vai trò quan trọng trong chiến lược phát triển năng lượng, nông nghiệp và giao thương của nhiều quốc gia trong khu vực. Tuy nhiên, hệ sinh thái Mê Kông cũng đang đối mặt với nhiều sức ép từ biến đổi khí hậu, xâm nhập mặn, suy giảm phù sa và sự phát triển của các công trình thủy điện ở thượng nguồn.

Dù vậy, với chiều dài hàng nghìn km cùng vai trò đặc biệt đối với hàng chục triệu cư dân, Mê Kông vẫn được xem là “dòng sông mẹ” của Đông Nam Á. Từ vùng núi cao Tây Tạng đến Đồng bằng sông Cửu Long, dòng sông này tiếp tục nuôi dưỡng sự sống cho nhiều nền văn minh, cộng đồng dân cư và hệ sinh thái rộng lớn trải dài khắp khu vực.