Giấc mơ giả kim thuật của nhân loại kéo dài hàng thế kỷ nay bỗng nhiên sống lại bằng những đột phá vật lý lượng tử. Một tuyên bố từ thung lũng Silicon đang làm dấy lên những cuộc tranh luận gay gắt trong giới tài chính và khoa học toàn cầu về tương lai của các loại tài sản trú ẩn an toàn.

Thuật giả kim thời hiện đại từ năng lượng hạt nhân

Tháng trước, Marathon Fusion, một công ty năng lượng nhiệt hạch có trụ sở tại San Francisco đã công bố việc chuyển đổi thành công thủy ngân thành vàng ổn định. Đơn vị này khẳng định kỷ lục của họ vượt xa thành tựu của Tổ chức Nghiên cứu Hạt nhân châu Âu (CERN) tới 10 lần. Theo Euronews, công nghệ này sử dụng neutron sinh ra từ các phản ứng nhiệt hạch để bắn phá thủy ngân. Quá trình này tạo thành một đồng vị không ổn định của kim loại, sau đó chúng tự phân rã và biến thành vàng.

Marathon Fusion được sáng lập vào năm 2023 bởi Kyle Schiller và Adam Rutkowski, những cựu kỹ sư từng làm việc tại SpaceX. Trọng tâm của công ty khởi nghiệp này không phải là kinh doanh kim loại quý mà là phát triển hệ thống nhiên liệu cho các nhà máy điện nhiệt hạch tương lai. Họ tham vọng tạo ra nguồn điện khổng lồ bằng cách kết hợp các nguyên tử, mô phỏng lại chính xác quá trình đốt cháy lõi diễn ra bên trong Mặt Trời.

Hệ sinh thái đối tác của doanh nghiệp quy tụ những thế lực tài chính và công nghệ bậc nhất thế giới. Trên website chính thức, công ty liệt kê Bộ Năng lượng Mỹ là đối tác chiến lược và cho biết từng nhận giải thưởng của Cơ quan Dự án Nghiên cứu Tiên tiến về Năng lượng (ARPA-E) vào năm 2023. Danh sách hậu thuẫn tài chính có sự góp mặt của Breakthrough Energy do tỷ phú Bill Gates sáng lập. Đáng chú ý hơn cả là sự tham gia của Anglo American, tập đoàn khai khoáng khổng lồ đang sở hữu De Beers, nhà sản xuất kim cương tự nhiên hàng đầu toàn cầu.

Startup này cũng tuyên bố vừa xô đổ kỷ lục tồn tại 40 năm của Liên Xô về máy ly tâm plasma. Thiết bị này hoạt động bằng cách quay khí mang điện ở tốc độ cực cao để tách đồng vị phục vụ sản xuất nhiên liệu. Hiện tại họ đang ráo riết xây dựng một lò phản ứng tại San Francisco với mục tiêu đạt mật độ công suất cao nhất thế giới trong một không gian giới hạn.

CERN trước đây từng xác nhận Máy Va chạm Hadron Lớn (LHC) của họ đã tạo ra khoảng 29 picogram vàng trong giai đoạn 2015 đến 2018. Khối lượng này tương đương 29 phần nghìn tỷ gram, chứa khoảng 86 tỷ hạt nhân vàng cực nhỏ. Điểm khác biệt cốt lõi là số vàng của CERN chỉ tồn tại trong vài khoảnh khắc vô cùng ngắn ngủi trước khi bị nghiền nát hoàn toàn bởi các va chạm bên trong ống gia tốc hạt.

Lời cảnh báo từ sự sụp đổ của kim cương nhân tạo

Ý tưởng biến kim loại giá rẻ thành tài sản có giá trị cao không chỉ dừng lại ở sự tò mò khoa học. Nếu công nghệ của Marathon Fusion có thể triển khai trên quy mô thương mại với chi phí thấp, toàn bộ ngành khai thác vàng truyền thống sẽ phải đối mặt với một cơn địa chấn. Giới quan sát ngay lập tức liên tưởng đến kịch bản tàn khốc từng xảy ra với ngành công nghiệp đá quý.

Kim cương nhân tạo sở hữu cấu trúc tinh thể và thành phần hóa học không có sự khác biệt so với kim cương tự nhiên. Các chuyên gia buộc phải sử dụng thiết bị quang học tinh vi mới có thể phân biệt được nguồn gốc của hai loại đá này. Công nghệ nuôi cấy tinh thể trong phòng thí nghiệm đã giải phóng một nguồn cung khổng lồ, bẻ gãy tính độc quyền và khiến giá trị của kim cương sụt giảm thê thảm.

Nhà phân tích ngành kim cương Paul Zimnisky công bố số liệu cho thấy giá bán buôn kim cương nhân tạo đã bốc hơi từ 90% đến 95% so với mức đỉnh của năm 2015. Sự chênh lệch mức giá quá lớn này đã tạo ra sức ép kinh khủng lên thị trường trang sức truyền thống. De Beers, cha đẻ của câu khẩu hiệu "Kim cương là vĩnh cửu" từng cố gắng thích ứng bằng cách ra mắt thương hiệu kim cương nhân tạo Lightbox vào năm 2018 với giá 800 USD một carat. Dù vậy, thương hiệu này ngậm ngùi đóng cửa vào năm 2025 để tập đoàn quay về bảo vệ nồi cơm cốt lõi là kim cương tự nhiên.

Tập đoàn mẹ của De Beers là Anglo American hiện cũng đang chìm trong khó khăn tài chính nghiêm trọng. Theo Bloomberg, gã khổng lồ khai khoáng này ghi nhận khoản lỗ cơ bản 511 triệu USD trong năm 2025. Họ đang phải đàm phán để bán 85% cổ phần tại De Beers với mức giá khoảng một tỷ USD. Thương vụ này được dẫn dắt bởi nhóm thâu tóm do cựu lãnh đạo De Beers Gareth Penny đứng đầu, với sự tham gia tin đồn của tập đoàn xa xỉ Richemont và nhà bán lẻ trang sức Mỹ Signet.

Thị trường vàng có thực sự bị đe dọa?

Sự hoang mang của giới đầu tư là có cơ sở, nhưng việc đánh đồng vàng với kim cương ở thời điểm hiện tại vẫn khá khập khiễng. Kim cương bản chất chỉ là cấu trúc của các nguyên tử carbon được nén dưới áp suất và nhiệt độ cao, một quá trình rất dễ sao chép trong môi trường phòng thí nghiệm. Ngược lại, vàng là một nguyên tố hóa học độc lập mang số hiệu nguyên tử 79 trên bảng tuần hoàn.

Để tạo ra vàng, các nhà khoa học không thể chỉ áp dụng các phương pháp tổng hợp hóa học thông thường. Họ buộc phải can thiệp trực tiếp vào cấu trúc hạt nhân nguyên tử để thay đổi bản chất của nguyên tố. Quá trình bắn phá hạt nhân này tiêu tốn một nguồn năng lượng khổng lồ và đòi hỏi hệ thống máy móc phức tạp bậc nhất hành tinh.

Câu hỏi lớn nhất định đoạt số phận của vàng nhân tạo nằm ở bài toán kinh tế học cơ bản. Marathon Fusion chưa công bố bất kỳ dữ liệu nào được xác minh độc lập về sản lượng vàng tạo ra hay chi phí vận hành hệ thống. Nếu chi phí tiêu thụ điện năng và duy trì lò phản ứng cao gấp hàng nghìn lần giá trị thỏi vàng thu được, công nghệ này sẽ mãi nằm lại trong lồng kính thử nghiệm.

Trong ngắn hạn, tuyên bố tạo ra vàng mang tính phô diễn sức mạnh công nghệ nhiều hơn là một mối đe dọa thực tế với thị trường tài chính. Tính khan hiếm tự nhiên và lịch sử hàng nghìn năm vẫn đang làm tốt vai trò bảo chứng vững chắc cho giá trị của kim loại quý này. Tuy nhiên, nếu kỷ nguyên điện nhiệt hạch thương mại hóa thành công và cung cấp nguồn năng lượng siêu rẻ, nhân loại sẽ phải nghiêm túc định nghĩa lại khái niệm về sự khan hiếm.